ชีวิตช่วงบั้นปลายของปรีดี พนมยงค์ ต้องลี้ภัยอยู่ ณ บ้านอองโตนี ชานกรุงปารีส ไกลบ้านเกิดเมืองนอนไปหลายพันกิโลเมตร นับเป็นช่วงที่ถูกบันทึกไว้ละเอียดที่สุดช่วงหนึ่ง โดยคนใกล้ชิดและคนในครอบครัว
วาณี พนมยงค์ สายประดิษฐ์ ลูกสาวคนเล็ก เล่าถึงบรรยากาศที่บ้านอองโตนีช่วงต้นเดือนตุลาคม 2516 ไว้ว่า “วันใหม่ของคุณพ่อเริ่มด้วยการฟังวิทยุกระจายเสียง BBC ภาคภาษาอังกฤษและภาษาฝรั่งเศสตั้งแต่เช้ามืด พลางจิบชาจีนร้อนหอมกรุ่น” ถ้าเทียบกับไลฟ์สไตล์ปัจจุบันก็คงไม่ต่างจาก ตื่นมาอ่านข่าวสารบ้านเมืองผ่านหน้าจอ
ขยับมาช่วงสายเป็นคิวของหนังสือพิมพ์ฝรั่งเศส The Herald Tribune, Le Monde, Le Figaro และ L’Humanité ซึ่งเป็นหนังสือพิมพ์ที่มีจุดยืนทางการเมืองต่างกัน ตั้งแต่ซ้ายไปถึงขวา จากนั้นเมื่อบุรุษไปรษณีย์มาส่งของ ท่านผู้หญิงพูนศุขจะรีบเปิดซองหนังสือพิมพ์ไทยที่ญาติมิตรส่งมาจากกรุงเทพฯ แล้วอ่านพาดหัวข่าวให้ฟัง ถ้าเรื่องไหนสำคัญจริงๆ ปรีดีถึงจะขอมาอ่านเอง
ส่วนช่วงเวลาทำงานเขียน วาณีเล่าไว้อย่างมีสีสันว่า “พวกเราที่เป็นลูกหลานตลอดจนนักเรียนไทยที่ไปมาหาสู่กับบ้านอองโตนี ทุกคนที่ว่างจากการเรียนการงาน แม้คุณแม่ก็ไม่เว้น จะผลัดกันเป็นเลขาฯ จดคำบอก”
ปรีดีจะพูดด้วยน้ำเสียงเนิบๆ ช้าๆ บางครั้งหยุดทิ้งช่วงเพื่อค้นเอกสารบนโต๊ะหรือหิ้งหนังสือ บางทีก็เหม่อมองรถที่วิ่งผ่านถนน Aristide Briand หน้าบ้านก่อนจะกลับมาบอกคำบอกต่อ วนแบบนี้จนกว่างานชิ้นนั้นจะเสร็จ ตรวจแก้เอง ขัดเกลาซ้ำอีกหลายรอบจนพอใจ
สุภา ศิริมานนท์ ลูกศิษย์ที่ไปเยี่ยมปรีดีในบั้นปลายชีวิต ยืนยันตรงกันว่าแม้อายุมากแล้วปรีดียังทำงานได้ตามปกติ และที่สำคัญคือเขายังความจำดีมาก จำชื่อคน เวลา วัน เดือน ปี ได้อย่างแม่นยำ เวลาส่วนหนึ่งในวัยชราจึงหมดไปกับการเขียนบันทึกความทรงจำ และถกเถียงอภิปรายปัญหาสังคมไทยไม่ต่างจากตอนหนุ่ม
ภาพที่ตอกย้ำว่าการทำงานคือส่วนหนึ่งของกิจวัตจวบจนวาระสุดท้าย เช้าวันที่ 2 พฤษภาคม 2526 ดุษฎี พนมยงค์ ลูกสาวอีกคน เล่าไว้ว่าเช้าวันนั้นที่บ้านอองโตนี ท้องฟ้าโปร่ง อากาศแจ่มใส ปรีดีนั่งเขียนจดหมายถึงธนาคารเป็นภาษาฝรั่งเศสอยู่ที่โต๊ะทำงานตามปกติ พอวางปากกาลงก็พูดกับท่านผู้หญิงพูนศุขที่ยืนอยู่ใกล้ๆ แล้วก้มหน้านิ่งไป ก่อนจากไปอย่างสงบขณะยังงานอยู่ตรงหน้า
ถ้ามองย้อนกลับไปทั้งกิจวัตรของปรีดีตลอดหลายปีที่บ้านอองโตนี ตั้งแต่ตื่นเช้ามาฟังข่าว ถกประเด็นบ้านเมืองกับลูกหลาน จนถึงนั่งเขียนหนังสือ ก็อาจไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่วาระสุดท้ายของเขาเกิดขึ้น ณ โต๊ะทำงานตัวเดียวกันนั้นเอง
อ้างอิงจาก
https://pridi.or.th/th/content/2024/10/2190
https://pridi.or.th/th/content/2024/07/2044
https://pridi.or.th/th/content/2020/06/309
https://pridi.or.th/th/content/2021/05/693
