แตงกวา มะเขือเปราะ บวบ มะม่วง กระเทียม ถั่วฝักยาว มันเทศญี่ปุ่น เสาวรส ข้าวโพดหวาน พริก มะละกอ สับปะรด ส้มสายน้ำผึ้ง คือตัวอย่างของผลผลิตทางการเกษตรจากทั้งหมด 24 ชนิด จาก 2 ตำบลในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งมีรายงานว่าปนเปื้อนสารโลหะหนัก อย่างสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียม
เศษตะกอนจากเหมืองแร่ที่รัฐฉาน ในเมียนมา ไหลลงลำน้ำรวก กก สาย ผันน้ำเข้าแปลงเกษตร สู่มื้ออาหารและจานอร่อยที่พวกเราอาจได้ทาน นี่คือหน้าตาของเส้นทางสารพิษที่ไม่ได้มากับแม่น้ำเจ้าพระยา และมีรายงานอีกว่าผลผลิตบางส่วนถูกส่งออกไปยังทั่วประเทศ และต่างประเทศ
เส้นตายของรัฐบาลกับการแก้ไขปัญหาสารพิษข้ามแดน คือก่อนที่ฤดูนาปรังจะกลับมาอีกครั้งในเดือนธันวาคม The MATTER พูดคุยกับ อ.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กับปัญหามลพิษข้ามแดนที่คนชายแดนต้องต่อสู้มานานกว่า 2 ปี
ช้า เงียบ และอาจถึงตาย
“มันเป็นภัยเงียบ” สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ให้คำจำกัดความต่อสถานการณ์สารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกก รวก สาย โขง โดยชี้ว่า ความรุนแรงของมันไม่ได้เกิดขึ้นฉับพลันแบบแผ่นดินไหวหรือน้ำท่วม แต่มันค่อยๆ กัดกินผืนดินและทำลายสุขภาพของคนไทยไปโดยไม่รู้ตัว และน่าเป็นห่วงว่าภาครัฐตื่นตัวแล้วหรือยัง
ย้อนกลับไปในปี 2568 ชาวบ้านเริ่มตั้งคำถามว่าเหตุใดน้ำในแม่น้ำจึงขุ่นตลอดทั้งปี ทั้งที่ในช่วงหน้าแล้งน้ำควรจะใสขึ้น ตะกอนดินที่ถูกพัดพามาจากต้นลำน้ำ มันเอาบรรดาโลหะหนัก สารหนู แคดเมียมปะปนมาด้วย หลายฝ่ายเชื่อว่าสาเหตุหลักมาจากกิจกรรมของเหมืองแร่ในบริเวณรัฐฉานของเมียนมา
ฟังเสียงสะท้อนจากชาวบ้านชุมชนแม่น้ำสายได้ ที่นี่
ไม่นานนัก ก็มีรายงานปลาที่มีอาการป่วย มีแผลพุพอง สืบสกุลบอกว่านั่นเป็นเพียงผลกระทบที่มองเห็นได้ด้วยตาเปล่า ปัญหาที่ร้ายแรงกว่านั้น คือผลกระทบต่อระบบนิเวศที่เกิดขึ้นโดยไม่มีใครสังเกต “ตะกอนมันไปทับถมในแหล่งที่อยู่อาศัยของปลาและสัตว์น้ำ แหล่งวางไข่ แหล่งซ่อนตัว ตอนนี้ก็คือว่าสัตว์น้ำมันเริ่มค่อยๆ สูญพันธุ์” สืบสกุล ระบุ
แม่น้ำกกเป็นแหล่งน้ำดิบที่มีผู้ใช้น้ำประปามากกว่า 440,000 ครัวเรือน แม้จะมีระบบบำบัดน้ำ แต่การประปาก็ตัดสินใจย้ายแหล่งน้ำดิบไปใช้แม่น้ำแม่ลาวแทน เพราะไม่แน่นอนว่าแม่น้ำกกจะกลับมามีสภาพเหมาะสมสำหรับการผลิตน้ำประปาเมื่อไหร่ โดยทางการได้อนุมัติงบฯ 2,000 ล้านบาท ในปีงบประมาณ 2570 โดยคาดว่าจะใช้เวลาก่อสร้างประมาณ 3 ปี
ส่วนที่อำเภอแม่สาย มีรายงานว่าปัญหาความขุ่นของน้ำในแม่น้ำสายส่งผลกระทบต่อการผลิตน้ำประปา จนต้องหยุดการส่งน้ำไปชั่วขณะหนึ่ง ชาวบ้านต้องอาศัยน้ำที่สำรองไว้ หรือซื้อน้ำใช้แทน ขณะเดียวกันก็อยู่ระหว่างการวางท่อส่งน้ำจากแม่น้ำโขงบริเวณอำเภอเชียงแสนมาใช้ทดแทนแหล่งน้ำเดิม
สืบสกุลยังกล่าวถึง ผลตรวจผักและผลไม้กว่า 20 ชนิดที่ปนเปื้อนสารหนูและแคดเมียมเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัย ซึ่งเอาเข้าจริง นี่ก็เป็นผลตรวจของกรมวิชาการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โดยมีการตรวจตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 ถึงเดือนพฤษภาคม และพบค่าที่เกินมาตรฐานทุกครั้ง
ผลกระทบขยายไปถึงผู้บริโภคที่อาจได้รับสารโลหะหนักโดยไม่รู้ตัว ขณะที่เกษตรกรก็ถูกกดราคา สูญเสียความเชื่อมั่นจากข่าวสารที่แพร่ออกไป และยังสั่งให้งดการปลูกพืชบางชนิดในบางพื้นที่ แต่ตลอด 2 ปีที่ผ่านมา ทางการก็มุ่งเน้นสื่อสารให้ประชาชนหลีกเลี่ยงการใช้น้ำในพื้นที่เสี่ยง แต่การแก้ไขปัญหามลพิษข้ามแดนที่ต้นตอ ยังไม่คืบหน้าเท่าที่ควร
ผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหาร
แม้สารพิษในน้ำกก รวก สาย จะไหลลงสู่แม่น้ำโขง และไม่ไหลลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยาอย่างที่หน่วยงานภาครัฐออกมายืนยัน ด้านหนึ่งก็เพื่อสร้างความสบายใจในหมู่ประชาชน โดยเฉพาะคนกรุงเทพฯ แต่นั่นก็ไม่ได้แปลว่าเราจะนิ่งดูดายกับมัน เพราะคนในพื้นที่ก็ยังเดือดร้อนอยู่มาก กลับกัน ปัญหาสารพิษตกค้างมันไม่ได้มาทางน้ำ มันมากับผลผลิตทางการเกษตรได้ด้วยเช่นกัน
เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 สืบสกุลได้เขียนจดหมายเปิดผนึกถึงรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรฯ ระบุรายละเอียดว่ามีผักและผลไม้ 24 ชนิดที่พบสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียมเกินมาตรฐาน โดบพบในแตงกวา มะเขือเปราะ บวบ มะม่วง กระเทียม ถั่วฝักยาว มันเทศญี่ปุ่น เสาวรส ข้าวโพดหวาน พริก มะละกอ สับปะรด ส้มสายน้ำผึ้ง เป็นต้น ผลผลิตเหล่าถูกส่งไปยังตลาดทั่วประเทศ และบางส่วนส่งออกไปต่างประเทศ เช่น มาเลเซีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่น
สืบสกุลระบุว่า เกษตรกรในพื้นที่ลุ่มน้ำกกและลุ่มน้ำสายใช้น้ำจากแม่น้ำดังกล่าว และผลตรวจของกรมชลประทานร่วมกับกรมพัฒนาที่ดิน ยังพบสารหนูในเมล็ดข้าวเกินค่ามาตรฐาน โดยพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกกเก็บตัวอย่าง 20 จุด พบเกินมาตรฐาน 11 จุด ส่วนลุ่มแม่น้ำสายพบ 16 จุดจาก 20 จุด
ปัญหาคือ กว่าหน่วยงานรัฐจะตรวจพบสารหนู ข้าวส่วนใหญ่ก็ได้ถูกเก็บเกี่ยวและจำหน่ายไปแล้ว เขาระบุว่าเกษตรกรในพื้นที่เก็บเกี่ยวผลผลิตไปแล้วประมาณ 99% และไม่มีหน่วยงานใดลงมาตรวจสอบผลผลิตในพื้นที่เสี่ยงก่อนการเก็บเกี่ยว
“เราไม่มีทางรู้ได้เลยนะว่าข้าวนาปีมีสารโลหะหนักปนเปื้อนไหม” เขากล่าว พร้อมชี้ว่าปัญหาส่วนหนึ่งเกิดจากการไม่มีแผนเฝ้าระวังห่วงโซ่อาหารและสินค้าเกษตรอย่างเป็นระบบ

อ.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง
นอกจากนี้ ยังมีการตรวจพบสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานในดินบริเวณนาข้าวในอำเภอแม่สายด้วย สืบสกุลอธิบายว่า การใช้น้ำที่ปนเปื้อนต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปีทำให้ตะกอนที่มีโลหะหนักสะสมในแปลงนา และอาจส่งผลต่อผลผลิตได้
เขาจึงเสนอให้กระทรวงเกษตรฯ จัดทำแผนที่ความเสี่ยง โดยแบ่งเป็น 3 โซน ได้แก่
1) พื้นที่ริมแม่น้ำที่มีประวัติน้ำท่วมซ้ำซากและพื้นที่นาข้าวในเขตชลประทานที่ใช้น้ำจากแม่น้ำปนเปื้อนเป็นโซนเสี่ยงสูง
2) พื้นที่ห่างออกไปซึ่งเคยถูกน้ำท่วมและมีตะกอนทับถมเป็นโซนเฝ้าระวัง
3) พื้นที่ที่อยู่ไกลจากแม่น้ำเป็นอีกโซนหนึ่งสำหรับเปรียบเทียบและติดตามความเสี่ยง
ควบคู่กันนั้น ภาครัฐต้องจัดทำปฏิทินการผลิตเพื่อให้รู้ว่าเกษตรกรปลูกและเก็บเกี่ยวพืชแต่ละชนิดในช่วงใดของปี ก่อนวางแผนเก็บตัวอย่างตรวจสอบให้สอดคล้องกับรอบการเพาะปลูก โดยสืบสกุลเสนอให้ตรวจทั้งน้ำและดินก่อนปลูก ช่วงกำลังเติบโต และตรวจอีกครั้งก่อนเก็บเกี่ยว
หากพบสารโลหะหนักเกินมาตรฐานก่อนจะเก็บเกี่ยวและส่งขาย ทางการต้องระงับการเก็บเกี่ยวและชดเชยรายได้ให้เกษตรกร เพราะเป็นผู้ได้รับผลกระทบโดยไม่ได้เป็นผู้ก่อปัญหา แต่หากผลตรวจอยู่ในระดับที่บริโภคได้ ก็ควรออกใบรับรองเพื่อสร้างความมั่นใจให้ทั้งเกษตรกรและผู้บริโภคด้วย
อีกข้อเสนอคือการตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักในดิน น้ำเพื่อการเกษตร และผลผลิตในจังหวัดเชียงราย เนื่องจากปัจจุบันต้องส่งตัวอย่างไปตรวจที่กรุงเทพฯ ซึ่งใช้เวลาประมาณ 1 ถึง 2 เดือน กว่าผลตรวจจะออกมา เกษตรกรก็อาจเก็บเกี่ยวผลผลิตไปแล้ว
“แก้ปัญหาไม่ได้เพราะความอ่อนไหวทางการเมือง”
ที่ผ่านมา มักมีคำกล่าวอ้างว่าปัญหาการทำเหมืองในเมียนมาแก้ไขได้ยากเพราะความอ่อนไหวทางการเมือง อย่างกรณีของพลเอกชัยพฤกษ์ ด้วงประพัฒน์ เลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) ออกมายอมรับว่าการเจรจาเพื่อแก้ไขปัญหาสารพิษในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายทำได้ไม่ง่าย เนื่องจากจุดทำเหมืองแร่ในรัฐฉานอยู่ภายใต้อิทธิพลของหลายกลุ่ม
“หากเมียนมาพร้อม เราก็พร้อมทุกเมื่อที่จะเข้าพื้นที่ และผมก็พร้อมที่จะเข้าไปแก้ไขปัญหานี้ หากสามารถทำได้เราคงต้องเร่งดำเนินการ ซึ่งตนก็รับข้อเรียกร้องจากหลายฝ่ายจากหนักไปจนถึงเบา ทั้งการให้หยุดทำ ไปจนถึงการพูดคุย และนำผู้เชี่ยวชาญของไทยเข้าไปชี้แนะ ส่วนตัวคิดว่าเราจะคุยทุกประเด็นเท่าที่เราจะทำได้” พลเอกชัยพฤกษ์ ระบุ ในรายงานของไทยพีบีเอสเมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน 2569
ด้านสืบสกุลไม่เห็นด้วยต่อคำกล่าวอ้างที่ว่า “แก้ปัญหาไม่ได้เพราะความอ่อนไหวทางการเมือง” ตนมองว่าการอ้างสถานการณ์ทางการเมืองกลับเป็นเหตุผลที่ฝ่ายไทยใช้หลีกเลี่ยงการจัดการปัญหา
“แม้แต่รัฐกะเหรี่ยงที่มีเหมืองแร่ดีบุก เหมืองแร่พลวง เขาก็อยากแก้ไขปัญหา” เขายกตัวอย่างกรณีรัฐกะเหรี่ยง ซึ่งเผชิญปัญหามลพิษในแม่น้ำสาละวิน โดยระบุว่า Interim Executive Council (IEC) ของรัฐกะเหรี่ยงเคยแถลงถึงปัญหาดังกล่าว และร่วมมือกับภาคประชาสังคมและนักวิชาการไทยฝึกอบรมคนในพื้นที่ให้เข้าใจผลกระทบจากโลหะหนัก รวมถึงการเก็บตัวอย่างน้ำส่งตรวจในห้องแล็บ
สำหรับพื้นที่ต้นน้ำกกและสายซึ่งมีการทำเหมืองแร่ มีกลุ่มชาติพันธุ์และกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องกับพื้นที่
สืบสกุลแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม
กลุ่มแรกคือกองกำลังว้า (UWSA) พวกเขาดูแลเหมืองแร่หายากบริเวณต้นแม่น้ำกก และเหมืองทองคำบริเวณต้นแม่น้ำสาย กองกำลังดังกล่าวมีความสัมพันธ์กับรัฐบาลเมียนมาทั้งด้านการเมืองและเศรษฐกิจ จึงไม่น่าจะเป็นฝ่ายที่รัฐบาลเมียนมาเข้าถึงได้ยาก
กลุ่มที่สองคือกองกำลังชาติพันธุ์ไทยใหญ่ กองกำลังไทยใหญ่เองก็มีอิทธิพลในพื้นที่ชายแดนบางส่วน โดยมีผู้นำสำคัญคือเจ้ายอดศึก ซึ่งมีฐานที่ดอยไตแลง และเจ้าคำกอนจื่น ซึ่งมีฐานที่ดอยก่อวัน สืบสกุลระบุว่า กองกำลังไทยใหญ่กลุ่มนี้ไม่ได้สู้รบกับรัฐบาลเมียนมาอย่างเป็นทางการมาหลายปี และติดต่อกับฝ่ายไทยได้ตามปกติ
กลุ่มที่สามคือบริษัทเหมืองแร่ในจังหวัดท่าขี้เหล็ก ในรัฐฉาน ซึ่งอยู่ตรงข้ามอำเภอแม่สาย สืบสกุลระบุว่ามีอย่างน้อย 20 บริษัทที่ได้รับการจดทะเบียนและสัมปทานจากรัฐบาลเมียนมา ในจำนวนนี้เป็นบริษัททำเหมืองทองคำ 12 บริษัท และยังมีบริษัทที่ทำเหมืองแมงกานีสและตะกั่วด้วย
“มันก็ไม่มีข้ออ้างอันใดที่จะบอกว่ารัฐบาลเมียนมาเข้าไม่ถึง 20 บริษัทนี้” เขาระบุว่า รัฐบาลเมียนมาได้ตั้งคณะกรรมการขึ้นมาตรวจสอบบริษัทเหมืองแร่เหล่านี้ในช่วงเดือนกรกฎาคมถึงตุลาคมที่ผ่านมา ทั้งเรื่องใบอนุญาต ขอบเขตการทำเหมือง การดูแลสิ่งแวดล้อมและชุมชน ตลอดจนการฟื้นฟูพื้นที่หลังการทำเหมือง จึงเห็นว่ารัฐบาลเมียนมามีช่องทางในการกำกับดูแลบริษัทเหล่านี้อยู่แล้ว
เขายังกล่าวถึงรายงานของมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทยใหญ่ที่เปิดเผยว่า เหมืองแร่ตะกั่วที่ตั้งอยู่ทางเหนือของเมืองท่าขี้เหล็กประมาณ 15 กิโลเมตร เริ่มดำเนินการในปี 2564 มีรายงานว่า พบกากของเสียจากเหมืองไหลลงสู่ลำน้ำตุน ซึ่งเป็นลำน้ำสาขาของแม่น้ำรวก ส่งผลกระทบต่อชุมชนชาวอาข่า ลาหู่ และไทใหญ่ในพื้นที่
สำหรับสืบสกุลจึงเห็นว่านี่เป็นปัญหาที่ทั้งไทยและเมียนมาต่างได้รับผลกระทบ การแก้ปัญหาจึงต้องมองไปถึงผู้มีอำนาจควบคุมพื้นที่และผู้ประกอบการเหมืองแร่แต่ละกลุ่ม ซึ่งจะสอดคล้องกับบริบทของพื้นที่มากกว่า
คำถามที่รัฐบาลไทยควรตอบให้ได้คือ มีการประสานงานกับหน่วยงานหรือกลุ่มที่เกี่ยวข้องมากน้อยเพียงใด มีการใช้ช่องทางที่มีอยู่เพื่อกดดันให้ตรวจสอบกิจกรรมเหมืองแร่หรือไม่ และมีความพยายามผลักดันให้ผู้ก่อมลพิษรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นแล้วอย่างไร
ชาวบ้านทนได้อีกแค่ไหน และรัฐต้องทำอะไรต่อ
แม้การจัดการต้นตอของปัญหาจะต้องอาศัยความร่วมมือหลายฝ่าย แต่สืบสกุลมองว่าสิ่งที่รัฐต้องเร่งทำในทันทีคือการช่วยเหลือเกษตรกรในพื้นที่ชลประทานลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ซึ่งกำลังจะเริ่มทำนาปรังในฤดูกาลผลิต 2568/2569 โดยต้องนำน้ำเข้าแปลงนาในเดือนธันวาคม
เขาเตือนว่า หากเกษตรกรยังต้องใช้น้ำจากแม่น้ำที่มีการปนเปื้อนต่อไป ตะกอนและโลหะหนักก็อาจสะสมในดินเพาะปลูกมากขึ้น และเพิ่มความเสี่ยงที่สารปนเปื้อนจะเข้าสู่เมล็ดข้าวในฤดูกาลถัดไป ปัญหานี้อาจกระทบเกษตรกรนับหมื่นชีวิตในพื้นที่ประมาณ 1 แสนไร่
“พวกเขา [เกษตรกร] ร้องขอเรียบง่ายมาก เขาต้องการให้มีการเจาะน้ำบาดาลให้พวกเขา เพื่อทดแทนการใช้แม่น้ำกกกับแม่น้ำสาย ทำให้เขาได้ไหม ก่อนเดือนธันวาคมจะมาถึง แค่นี้เอง ไม่ใช่เรื่องใหญ่” สืบสกุลกล่าว
เขามองว่า การจัดหาแหล่งน้ำใหม่ให้เกษตรกรเป็นเรื่องที่รัฐบาลสามารถเร่งดำเนินการได้ และเป็นการแสดงให้เห็นว่ารัฐให้ความสำคัญกับผู้ได้รับผลกระทบจริง ไม่ใช่เพียงพยายามตอบโต้กระแสความกังวลเรื่องสารหนูในข้าว เพราะอย่าลืมว่าชีวิตของเกษตรกรกลุ่มนี้มีความเปราะบางอยู่แล้ว แหล่งรายได้เดียวของพวกเขาขึ้นอยู่กับลม น้ำ และฟ้าฝน
นอกจากนี้ รัฐต้องชดเชยให้เกษตรกร หากผลผลิตตรวจพบสารโลหะหนักเกินมาตรฐานจนไม่สามารถเก็บเกี่ยวหรือจำหน่ายได้ เพราะเกษตรกรไม่ได้เป็นผู้ก่อให้เกิดการปนเปื้อน แต่กลับต้องแบกรับความเสียหายที่พวกเขาไม่ได้เป็นคนก่อ
รัฐบาลมีเวลาแก้ไขปัญหา ก่อนที่ฤดูนาปรังจะกลับมาอีกครั้งในเดือนธันวาคม ไม่อย่างนั้นคนไทยอาจจะต้องอยู่กับสารพิษปนเปื้อนและตกค้างในแผ่นดินไปอีกนาน
อ้างอิงจาก