“…อย่าขัดแย้งกันเลย ก็ต้องเสียสละกันบ้าง คงต้องดูแลประชาชนที่อยู่ใกล้ๆ รอบๆ โรงงานขยะอย่าให้มีปัญหาอีก อันนี้เป็นนโยบายของรัฐบาลอยู่แล้ว ไม่ใช่อยากจะสั่งอะไรก็สั่ง ก็ต้องนึกถึงประชาชนก่อนด้วย แต่ประชาชนก็ต้องนึกถึงรัฐ นึกถึงประเทศชาติด้วย”
ความตอนหนึ่งจากคำพูดของพลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา ในฐานะหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) กล่าวในรายการ ‘คืนความสุขให้คนในชาติ’ วันที่ 5 มิถุนายน 2558 โดยระบุถึงเหตุจำเป็นในการสร้างโรงไฟฟ้าขยะ อันเนื่องมาจากปริมาณขยะในประเทศที่มีมากขึ้น โดยชี้ว่า ปัญหาขยะมูลฝอยเป็นวาระแห่งชาติปัญหาที่ทุกฝ่ายต้องช่วยกันแก้ไข และขอให้ประชาชน ‘เสียสละ’ เพื่อให้โครงการได้ไปต่อ
ด้วยอำนาจพิเศษตามมาตรา 44 ที่ไม่มีใครถ่วงดุลได้ เปิดช่องให้ คสช. ออกคำสั่งอีกหลายฉบับที่นำไปสู่การปลดล็อกผังเมือง เอื้อประโยชน์ให้นักลงทุนเข้าไปตั้งโรงงานนอกเขตอุตสาหกรรม ผ่อนปรนการทำ EIA และยังเป็นสารตั้งต้นของระเบียงเศรษฐกิจภาคตะวันออก EEC ที่เป็นต้นเหตุของปัญหากองภูเขาขยะ สารพิษรั่วไหลที่กระทบสุขภาพของคนไทยในพื้นที่อย่างจังหวัดปราจีนบุรี
ปัจจุบัน บางคำสั่งได้ถูกยกเลิกไปแล้ว บ้างก็แปรสภาพเป็นกฎหมายใหม่แทน พิษสงของต้นไม้พิษยังคงส่งผลต่อสุขภาพและวิถีชีวิตของผู้คน ท่ามกลางปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ทวีความรุนแรงขึ้นทุกวัน

แต่งตั้งคนของตัวเอง นั่งบอร์ดพัฒนาเขตเศรษฐกิจพิเศษ
ในปี 2557 เมื่อ คสช. มีนโยบายส่งเสริมการค้าและการลงทุนผ่านการจัดตั้งเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษตามแนวชายแดน โดยเล็งใช้ประโยชน์จาการขนส่งและการค้าระหว่างประเทศ เพื่อดึงดูดนักลงทุนให้เข้ามายังประเทศไทย
คสช. จึงออกคำสั่งที่ 72/2557 เรื่อง แต่งตั้งคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ (กนพ.) โดยกำหนดให้หัวหน้า คสช. หรือรองหัวหน้า คสช. ดำรงตำแหน่งประธานกรรมการ มีอำนาจพิจารณาและเสนอแนะนโยบายการพัฒนาเขตเศรษฐกิจพิเศษ รวมถึงแผนแม่บทและโครงการต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง
ต่อมา มีคำสั่ง คสช. ที่ 109/2557 แต่งตั้งกรรมการเพิ่มเติมในคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ โดยมีบุคคลสำคัญในฝ่ายเศรษฐกิจของ คสช. เช่น พลอากาศเอกประจิน จั่นตอง และพลเอกฉัตรชัย สาริกัลยะ เข้าร่วมเป็นกรรมการ
ความพยายามรวมศูนย์อำนาจมาไว้ที่รัฐบาลและพลพวกของ คสช. นี้เอง กลายเป็นจุดเริ่มต้นในการผ่อนปรนข้อบังคับด้านสิ่งแวดล้อม เช่น การลดขั้นตอนการทำรายงานผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) การยกเว้นกฎหมายผังเมืองเพื่อเอื้อกลุ่มทุนให้สร้างโรงงานได้ โดยใช้อำนาจผ่านมาตรา 44 และนั่นทำให้ประชาชนแทบไม่มีสิทธิในการกำหนด ‘การพัฒนา’ ในพื้นที่ของตัวเองได้เลย
ปลดล็อกผังเมืองใน 10 เขตเศรษฐกิจชายแดน เอื้อโรงงานอุตสาหกรรม
หลังรัฐประหารปี 2557 คสช. ใช้คำสั่งหลายฉบับเพื่อเร่งรัดการจัดหาที่ดินใน 10 จังหวัด ได้แก่ เชียงราย ตาก กาญจนบุรี สระแก้ว ตราด หนองคาย นครพนม มุกดาหาร สงขลา และนราธิวาส โดยหวังพัฒนาเป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษตามแนวชายแดน
ก่อนหน้านี้ การใช้ประโยชน์ที่ดินในแต่ละพื้นที่ ในแต่ละจังหวัดจะต้องเป็นไปตามผังเมืองรวม โรงงานอุตสาหกรรมไม่สามารถเข้ามาตั้งได้ตามอำเภอใจ แถมการจะแก้ผังเมือง ต้องผ่านขั้นตอนรับฟังความเห็นของประชาชนในพื้นที่ เพื่อให้พวกเขาได้มีสิทธิกำหนดทิศทางการพัฒนาเมืองของตน
พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา ในฐานะหัวหน้า คสช. ได้ใช้อาศัยอำนาจตามมาตรา 44 ออกคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 3/2559 เพื่อยกเว้นกฎหมายผังเมืองและกฎหมายควบคุมอาคารในพื้นที่เขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ ด้วยวิธีนี้รัฐสามารถเร่งกำหนดทิศทางการพัฒนาและจัดหาที่ดินได้รวดเร็วขึ้น แถมยังเป็นการเอื้อประโยชน์ให้นักลงทุนเข้ามาตั้งโรงงานอุตสาหกรรมได้ โดยระหว่างที่คำสั่งนี้มีผลบังคับใช้ รัฐก็เร่งจัดทำกฎกระทรวงและผังเมืองใหม่ ให้เป็นไปตามเป้าหมายการพัฒนาเศรษฐกิจแบบที่รัฐต้องการ
แนวทางนี้ถูกขยายผลและแปรสภาพไปเป็นเมกะโปรเจกต์ที่คนใน 3 จังหวัด ฉะเชิงเทรา ชลบุรี และระยองต้องเผชิญ พื้นที่ภาคตะวันออกกลายสภาพเป็นระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ผ่านคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 2/2560 (ปัจจุบันมีการตรา พ.ร.บ. เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 ขึ้นมาบังคับใช้แทนคำสั่งฉบับนี้แล้ว) ทำให้หลายพื้นที่เกษตรกรรมอุดมสมบูรณ์และพื้นที่ชุ่มน้ำ เช่น บริเวณลุ่มน้ำบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา ถูกแทนที่ด้วยเขตโรงงานอุตสาหกรรม เข้ามาปะปนในชุมชน และทำลายวิถีชีวิตเดิมของชุมชน
รายงานจาก The 101.world เผยให้เห็นว่า การขยายตัวของนิคมอุตสาหกรรมทำให้ความต้องการใช้น้ำและไฟฟ้าพุ่งสูงขึ้น เกิดการแย่งชิงน้ำกับภาคเกษตรกรรม รวมถึงเกิดปัญหานายทุนกว้านซื้อที่ดินจนราคาที่ดินสูงขึ้นและคนท้องถิ่นสูญเสียที่ดินทำกิน แถมยังมีรายงานน้ำมันรั่วไหลอยู่บ่อยครั้ง รวมถึงสภาพแหล่งน้ำปนเปื้อน และอากาศที่เป็นพิษจากโรงงานอุตสาหกรรม
เร่งสร้างโรงไฟฟ้าขยะ ด้วยการยกเว้น EIA และข้อจำกัดผังเมือง
เมื่อเร็วๆ นี้ เราจะพบเหตุไฟไหม้และสารพิษรั่วไหลในจังหวัดปราจีนบุรีอยู่บ่อยครั้ง สาเหตุสำคัญเป็นเพราะที่นี่ถูกแปรสภาพให้กลายเป็น ‘ถังขยะขนาดใหญ่’ เพื่อรองรับกากอุตสาหกรรมในจังหวัดข้างเคียง โดยเฉพาะจังหวัดในเขต EEC อย่างชลบุรี ระยอง และฉะเชิงเทรา ดังที่กล่าวไปข้างต้น
ซ้ำร้าย รัฐบาลก็กำลังพิจารณาให้ปราจีนบุรีเป็นจังหวัดที่ 4 ของ EEC และนี่เป็นสาเหตุที่ประชาชนในพื้นที่ออกมาคัดค้านถึงแนวคิดดังกล่าว โดยพวกเขาเชื่อว่าการพัฒนาพื้นที่ ต้องเอาประชาชนผู้อยู่อาศัยเป็นตัวตั้ง มากกว่าการเอื้อประโยชน์ของชาติให้กับกลุ่มทุน โดยมีสโลแกนสำคัญในการลุกฮือครั้งนี้ว่า ‘ชาวปราจีนบุรีไม่เอาหมู่บ้านมะเร็ง’
สารตั้งต้นของที่ประเทศไทยกลายเป็นถังขยะโลกนี้ก็มาจากน้ำมือ คสช. อีกเช่นกัน โดยคำสั่งที่เป็นปัญหาเรื้อรังมากที่สุด คือ คำสั่ง คสช. 4/2559 ที่อนุญาตให้ตั้งโรงงานจำพวกโรงไฟฟ้า โรงผลิตก๊าซชีวภาพ และโรงงานจัดการขยะในที่ดินประเภทอื่นๆ เช่นเขตอนุรักษ์ชนบทและเกษตรกรรม หรือเป็นพื้นที่ชุมชน นอกเหนือจากเขตอุตสาหกรรมได้
รายงานของ Data Hatch เผยว่า คำสั่งผ่อนปรนผังเมืองดังกล่าวทำให้จังหวัดปราจีนบุรีมี ‘โรงงานขยะ’ ที่ได้รับใบอนุญาตประกอบกิจการเพิ่มขึ้นถึง 105 แห่ง ภายในเวลาเพียง 9 ปี และกลายเป็นเมืองรองรับกากอุตสาหกรรมจากการขยายตัวของเขตอุตสาหกรรมใน 3 จังหวัด EEC โดยที่ยังไม่ได้เข้าร่วมเป็นอีกจังหวัดของ EEC เลยก็ตาม
อำเภอกบินทร์บุรี อำเภอศรีมหาโพธิ ในจังหวัดปราจีนบุรี ถูกแปรสภาพให้กลายเป็นถังขยะใบใหญ่ รองรับขยะจำนวนมากจากเขตโรงงานจากทั้งในและต่างประเทศ ประชาชนต้องเผชิญเหตุไฟไหม้โรงงานและสารพิษรั่วไหลอยู่บ่อยครั้ง
โดยครั้งที่สาหัสมากที่สุด คือเมื่อเดือนมกราคม 2566 เกิดเพลิงไหม้ขยะห้าล้านตันในบ่อฝังกลบขยะอุตสาหกรรมใน อ.กบินทร์บุรี กระทบประชาชนกว่า 5,000 คน เพราะสร้างระบบบำบัดน้ำเสียผิดหลักวิชาการ เทกองขยะกลางแจ้งไร้สิ่งปกคลุม และไม่มีการเว้นระยะกันชน (buffer zone) ตามกฎหมาย หลังตรวจสอบแล้วพบว่า บ่อขยะแห่งนี้เป็นผลพวงจากการปลดล็อกผังเมืองด้วยคำสั่ง คสช. นั่นเอง
อำนวยความสะดวกให้นักลงทุนประมูลงานก่อน ประเมิน EIA ทีหลัง
ตามสามัญสำนึกแล้ว ก่อนที่จะมีการก่อสร้างโครงการใหญ่ เช่น ขุดเหมือง สร้างโรงงาน สร้างท่าเรือ จะต้องมีการจัดทำ EIA หรือ การประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมทั้งทางบวกและทางลบ โดยจะมีการรับฟังเสียงจากประชาชน และเปิดให้มีการใช้เครื่องมือทางวิชาการในการตรวจสอบผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นต่อประชาชน ซึ่งจะใช้เวลาที่นานมาก และหากโครงการมีผลกระทบจริง ก็จะต้องจัดหามาตรการเยียวยาชุมชน ซึ่งอาจนำไปสู่ต้นทุนที่สูงขึ้นตามลำดับ
เพื่อให้กระบวนการมีการผ่อนปรนมากขึ้น คำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 9/2559 ได้เปิดทางให้หน่วยงานของรัฐอนุมัติคัดเลือกเอกชนมาดำเนินโครงการจำเป็นเร่งด่วนได้ก่อน แม้ยังไม่ทราบผลการพิจารณารายงานผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม แต่จะสามารถทำได้เพียงขั้นตอนของประกวดราคาหาผู้รับผิดชอบโครงการเท่านั้น จะยังไม่สามารถทำข้อตกลงหรือเซ็นสัญญาได้จนกว่าจะมีผลการพิจารณารายงานออกมา
ปัญหาคือ มันอาจเป็นการ ‘มัดมือชก’ เมื่อรัฐอนุญาตให้ดำเนินโครงการก่อนที่ EIA จะอนุมัติ ทำให้กระบวนการรับฟังของ EIA กลายเป็นเพียงพิธีการที่ทำทีหลัง แทนที่จะใช้เป็นเครื่องมือกลั่นกรองโครงการตั้งแต่ต้น และถ้าโครงการเริ่มดำเนินงานไปแล้ว หากพบภายหลังว่าโครงการนั้นสร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมหรือชุมชน การแก้ไข เยียวยา หรือสั่งระงับจะทำได้ยากและเกิดความเสียหายไปแล้ว
โดยคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 9/2559 นี้ เป็นซีรีส์เดียวกันกับคำสั่งที่ 3/2559 และ คำสั่งที่ 4/2559 ที่มีการปลดล็อกผังเมืองและอนุญาตให้โรงงานขยะเข้ามาก่อตั้งนอกเขตอุตสาหกรรมได้
ผ่อนปรนโรงงานขนาดเล็กบางประเภท ไม่ต้องขอใบอนุญาต ลดการตรวจสอบ
ก่อนหน้านี้ 4 ข้อเป็นการใช้อำนาจตามมาตรา 44 ซึ่งจะเราจะเห็นได้ว่า การเข้ามาแทรกแซงกลไกทางการเมืองด้วยการรัฐประหารของ คสช. นำมาซึ่งอำนาจในการกำหนดทิศทางประเทศอย่างกว้างขวาง และไม่มีกลไกใดเข้าไปตรวจสอบถ่วงดุลได้
ส่วนข้อนี้จะเป็นการแก้ไขพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 โดยสภานิติบัญญัติแห่งชาติ (สนช.) ซึ่งแต่งตั้งมาจากอำนาจของ คสช. อีกเช่นกัน
ใจความการแก้ไขกฎหมายนี้คือ การปรับนิยามของคำว่า ‘โรงงาน’ จากเดิมที่ครอบคลุมสถานประกอบการที่ใช้เครื่องจักรตั้งแต่ 5 แรงม้าขึ้นไป หรือมีคนงานตั้งแต่ 7 คนขึ้นไป เป็นตั้งแต่ 50 แรงม้าขึ้นไป หรือมีคนงานตั้งแต่ 50 คนขึ้นไป
ผลที่ตามมาคือ โรงงานบางกลุ่มไม่ต้องขอใบอนุญาตประกอบกิจการโรงงานตามกฎหมายฉบับนี้ และไม่อยู่ภายใต้ระบบกำกับดูแลในรูปแบบเดิมของกรมโรงงานอุตสาหกรรม
สมนึก จงมีวศิน ที่ปรึกษาฝ่ายวิชาการ EEC Watch กล่าวในบทความของ iLaw กังวลว่า หากพบว่าโรงงานขนาดเล็กเหล่านี้มีการปล่อยมลพิษ ทางการจะสั่งปิด หรือสั่งย้ายก็ทำได้ยากขึ้น
จากการวิจัยร่วมกับภาคประชาชนและนักวิชาการในพื้นที่ 15 จังหวัด ตั้งแต่ปี 2556 พบว่า โรงงานขนาดเล็กมักเป็นกิจการหล่อหลอมโลหะ รีไซเคิล และคัดแยกหรือฝังกลบขยะ ซึ่งกระจุกตัวอยู่ในภาคกลาง ภาคตะวันออก และกรุงเทพฯ
โรงงานเหล่านี้มีกระบวนการเผาและหลอมเหลวที่ก่อให้เกิดฝุ่นพิษ (PM2.5 และ PM10) กลิ่นเหม็น และน้ำเสียปนเปื้อนออกสู่ชุมชน หากขาดมาตรฐานและการกำกับดูแลที่เข้มงวดจากภาครัฐ ก็จะส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนในพื้นที่โดยตรง
นอกจากนี้ ยังยกเลิกการต่ออายุใบอนุญาตประกอบกิจการโรงงาน (รง.4) ทำให้ใบอนุญาตไม่มีวันหมดอายุ และลดโอกาสที่หน่วยงานรัฐจะใช้กระบวนการต่ออายุเป็นจังหวะตรวจสอบสภาพโรงงานไปอีก
ตัดสิทธิในการดำรงชีวิตอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ดีและมีส่วนร่วมในการรักษาสิ่งแวดล้อม
นอกจากการแก้ไขกฎหมายลูก การออกคำสั่งของ คสช. ยังมีอีกโครงสร้างสำคัญที่ คสช. เข้าไปนั่นคือการออกแบบสิทธิด้านสิ่งแวดล้อมในรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 ซึ่งแตกต่างจากรัฐธรรมนูญฉบับปี 2540 และ 2550 ในหลายประเด็น
ประเด็นสำคัญอยู่ที่มาตรา 58 ซึ่งกำหนดให้รัฐต้องจัดให้มีการศึกษาและประเมินผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ รวมถึงรับฟังความคิดเห็นของผู้มีส่วนได้เสียก่อนดำเนินโครงการที่อาจส่งผลกระทบรุนแรง แต่การรับฟังความคิดเห็นและการประเมินดังกล่าวผูกอยู่กับโครงการที่เข้าข่ายตามเงื่อนไขของกฎหมายเท่านั้น ขณะที่รัฐธรรมนูญ 2550 เคยรับรองสิทธิของประชาชนและชุมชนในเรื่องนี้ไว้โดยตรงในมาตรา 67
อีกจุดหนึ่งคือรัฐธรรมนูญ 2560 ไม่ได้คงกลไกองค์กรอิสระด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพตามมาตรา 67 วรรคสองของรัฐธรรมนูญ 2550 ไว้ในรูปแบบเดิม ทำให้กลไกเฉพาะที่เคยมีหน้าที่ให้ความเห็นประกอบการดำเนินโครงการที่อาจกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพหายไป
การเปลี่ยนแปลงเล็กๆ น้อยๆ ในกฎหมายสูงสุดของประเทศ ทำให้หลักประกันสิทธิด้านสิ่งแวดล้อมและช่องทางการมีส่วนร่วมของประชาชนมีขอบเขตที่เปลี่ยนไป แม้รัฐธรรมนูญ 2560 ยังมีบทบัญญัติคุ้มครองสิทธิชุมชนและสิ่งแวดล้อมอยู่ในมาตราอื่น แต่ไม่ได้รับรองสิทธิและกลไกการมีส่วนร่วมไว้ในลักษณะเดียวกับรัฐธรรมนูญ 2550
นอกจากนี้ ในรัฐธรรมนูญปี 2540 มาตรา 59 และ รัฐธรรมนูญปี 2550 มาตรา 57 เขียนไว้คล้ายกันว่า บุคคลมีสิทธิแสดงความคิดเห็น และได้รับข้อมูล คำชี้แจง เหตุผล จากหน่วยงานรัฐ ก่อนการอนุญาตดำเนินโครงการที่อาจมีผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อม สุขภาพอนามัย คุณภาพชีวิตของตนหรือชุมชนท้องถิ่น
แต่พบว่า รัฐธรรมนูญ 2560 ไม่ได้เขียนถึงสิทธิแสดงความคิดเห็นของบุคคลต่อการดำเนินโครงการต่างๆ ของรัฐ แต่ใส่สิทธิของประชาชนที่จะ “เข้าชื่อ” กันเพื่อเสนอแนะ เห็นได้ว่า รัฐธรรมนูญ 2560 เปลี่ยนจากการคุ้มครองการแสดงความเห็นของปัจเจกบุคคล มาคุ้มครองการเสนอเรื่องร้องทุกข์ต่อหน่วยงานรัฐซึ่งจะต้องทำในฐานะการรวมตัวกันเป็นกลุ่ม
ปัจจุบัน คำสั่งของ คสช. ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเศรษฐกิจยังมีผลบังคับใช้อยู่ เช่น คำสั่งที่ 4/2559 แม้จะยกเลิกไปแล้ว แต่บทเฉพาะกาลยังคุ้มครองให้โรงงานที่ได้รับอนุญาตหรือยื่นเรื่องไว้ก่อนหน้าสามารถดำเนินการต่อไปได้ตามปกติ
สำหรับคำสั่งและกฎหมายส่วนที่เหลือ ยังคงมีผลบังคับใช้เต็มรูปแบบในปัจจุบัน ได้แก่ คำสั่งปลดล็อกผังเมืองใน 10 เขตเศรษฐกิจพิเศษ (คำสั่งที่ 3/2559) ที่รัฐสภายังไม่ยกเลิกเพราะเกรงปัญหาสุญญากาศทางกฎหมาย
ส่วนคำสั่งที่ให้เอกชนประมูลงานก่อนประเมิน EIA เสร็จสิ้น (คำสั่งที่ 9/2559) ได้ถูกนำไปบัญญัติเป็นกฎหมายถาวรไว้ใน พ.ร.บ.สิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2561 เรียบร้อยแล้ว ทำให้หลักการลัดขั้นตอน EIA ยังคงใช้ได้อยู่เช่นเดิม
นอกจากนี้ พ.ร.บ.โรงงาน พ.ศ. 2562 และ รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 ที่ลดทอนสิทธิชุมชนในการจัดการสิ่งแวดล้อมยังคงเป็นกฎหมายหลักที่บังคับใช้อยู่ในปัจจุบัน ส่งผลให้ช่องโหว่ด้านการกำกับดูแลมลพิษและการมีส่วนร่วมของประชาชนยังคงดำรงอยู่ต่อไปจนกว่าจะมีการแก้ไขกฎหมายปกติเหล่านี้
เหล่านี้คือผลจากต้นไม้พิษที่หยั่งรากมาตั้งแต่ยุคของ คสช. ด้วยการใช้อำนาจพิเศษตามมาตรา 44 ปราศจากการตรวจสอบถ่วงดุล นำมาซึ่ง ‘การเสียสละ’ ที่คนไทยไม่ได้ร้องขอ และยังไม่มีทีท่าว่าการเยียวยาจะมาถึงเร็วๆ นี้
อ้างอิงจาก