“เมื่อก่อนนักท่องเที่ยวขึ้นมาแม่สายเพื่อสูดอากาศบริสุทธิ์ มาฮีลใจ แต่ตอนนี้เขาขึ้นมาแค่ผาฮี้ ผาหมี แล้วก็กลับเลย ตลาดการค้าชายแดนของเรากลายเป็นจุดหมายที่คนไม่ค่อยมากันแล้ว”
‘แม่สาย’ หนึ่งในเมืองการค้าชายแดนที่เคยคึกคัก มาวันนี้กลับกลายเป็นซบเซา เพราะปัญหาสารพิษและโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำสายยังไม่คลี่คลาย ความเชื่อมั่นในด้านการท่องเที่ยวถูกทำลาย ผู้คนต่างระหวาดระแวง และไม่กล้ากินดื่มใช้ผลิตผลจากพื้นที่แห่งนี้อีก
แม้แต่ชาวบ้านยังต้องควักเงินจ่ายเพื่อซื้อน้ำสะอาดเพื่อดื่มและใช้อาบ บ้างต้องติดตั้งแทงก์น้ำเพื่อสำรองไว้ในยามที่น้ำประปาขาดแคลน ดังที่มีรายงานเมื่อวันที่ 9 พ.ย. ว่าแม่น้ำสายวัดค่าสารหนูได้มากถึง 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของค่ามาตรฐาน จนทางการต้องหยุดส่งน้ำเป็นเวลาชั่วคราว
ไม่ใช่แค่น้ำที่ปนเปื้อน อากาศก็ยังเป็นพิษ เมื่อฤดูฝุ่นมาถึง ใครที่พอมีกำลังทรัพย์ก็ต้องหอบหิ้วตัวเองและลูกหลานไปอยู่ในจังหวัดที่ปลอดฝุ่น หรือไม่ก็ต้องทุ่มเงินทำห้องความดันบวก ซื้อเครื่องกรองฝุ่น แต่นั่นก็ไม่ใช่ว่าใครจะทำได้ ชาวบ้านไม่น้อยต้องทนจมกับฝุ่นพิษที่ส่งผลต่อสุขภาพโดยตรง
ปัญหามลภาวะไม่เคยคลี่คลาย คนแม่สายต้องจ่ายเพิ่ม แต่รายได้ในพื้นที่กลับลดลง พวกเขาเรียกร้องต่อภาครัฐให้เร่งแก้ปัญหาโดยทันที ก่อนที่ราคาสุดท้ายที่ต้องจ่ายคือชีวิตของพวกเขาเอง
มลภาวะข้ามแดนและคนชายแดน
“คนที่นี่ [แม่สาย] กับคนที่นั่น [กรุงเทพฯ] ก็คนไทยเหมือนกันใช่ไหม”
นี่คือคำถามที่ จันทร์จิรา กนิษฐารมย์ ผู้นำชุมชนในอำเภอแม่สาย จ.เชียงราย ฝากถึงรัฐบาล หลังมองว่าปัญหาของคนชายแดนได้รับการแก้ไขล่าช้าอย่างมาก พวกเขาต้องทนอยู่กับมลภาวะข้ามแดน มลพิษในน้ำสาย ฝุ่นควันในอากาศ รวมถึงปัญหาน้ำท่วมและอุทกภัยโคลนที่ถี่มากขึ้นเรื่อยๆ
เธอถามเช่นนั้นเพราะอดน้อยใจไม่ได้ เมื่อปัญหาของคนแม่สายไม่ใช่เพิ่งเกิดเสียเมื่อวาน อย่างกรณีน้ำปนเปื้อนสารเคมีก็มีการตรวจพบตั้งแต่ปี 2567 แล้ว และเป็นช่วงเวลาเดียวกันชาวประมงบริเวณปากแม่น้ำกก พบปลาหลายชนิดทั้งปลาคัง ปลากด ปลาแข้มีสภาพติดเชื้อด้วย โดยตั้งข้อสังเกตว่าจะเกี่ยวข้องกับสารพิษที่พบในแม่น้ำกกหรือไม่
มาวันนี้ ค่าสารหนูในลำน้ำสายเกินกว่า 25 เท่าของค่ามาตรฐานและยังพบโลหะหนักชนิดอื่นร่วมด้วย นอกจากนี้ก็มีรายงานตรวจพบสารหนูเกินมาตรฐานในดิน 11 จาก 20 ตัวอย่าง และในเมล็ดข้าว 16 จาก 20 ตัวอย่าง โดยข้อมูลจากกรมควบคุมโรคระบุว่า สารหนูจัดอยู่ในสารก่อมะเร็ง หากได้รับสัมผัสเป็นเวลานานอาจเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งหลายชนิดได้
“อำเภอแม่สายของเรา มันเป็นปลายน้ำ เพราะหัวน้ำสายจริงๆ อยู่ในประเทศเมียนมา ซึ่งผ่านเหมือง และทุกครั้งที่มีการล้างเหมือง ตะกอนโคลนก็ลงมาในแม่น้ำ” จันทร์จิรา อธิบายสภาพปัญหาของบ้านเกิดของเธอ และตอนนี้ผู้คนในพื้นที่ต้องหันไปซื้อน้ำสะอาดใช้เอง เพราะกังวลถึงความปลอดภัย ไม่ว่าทางการจะยืนยันอย่างไรก็ตาม “พอเริ่มไม่มั่นใจในคุณภาพน้ำ เราก็ต้องซื้อน้ำดื่ม ซื้อน้ำมาอาบ นี่คือค่าใช้จ่ายขั้นต่ำของชาวบ้านแล้ว” เธอย้ำ
ข้อมูลจากงานวิจัยของสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) เมื่อเดือนมีนาคมที่ผ่านมา ลงสำรวจรายได้ของประชาชนในพื้นที่จังหวัดเชียงราย พบว่า ครัวเรือนมีรายจ่าย ค่าซื้อน้ำกิน/น้ำใช้ ประมาณ 400 บาท ค่ากรองน้ำอีกประมาณ 200 บาท
นอกจากนี้แต่ละครัวเรือนต้องเสียเวลา 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมงต่อวัน เพื่อกรองน้ำและซื้อน้ำ ชาวบ้านบางส่วนเลือกที่จะงดบริโภคปลาและผักบางชนิดเพื่อหลีกเลี่ยงสารพิษ ขณะที่แหล่งน้ำการเกษตรเสียหายกว่าร้อยละ 72 และระบบประปาหมู่บ้านได้รับผลกระทบกว่าร้อยละ 64
ทั้งหมดนี้คือต้นทุนที่มองเห็นได้ อะไรบ้างที่คนแม่สายต้องจ่ายไปกับมลภาวะที่พวกเขาไม่ได้เป็นคนก่อ และในฐานะคนชายแดน พวกเขาต้องเป็นด่านหน้าต่อปัญหามลภาวะเหล่านี้ จนถึงตอนนี้ ปัญหาก็ยังไม่ได้คลี่คลายลง
ท้องถิ่นจัดการตนเอง
แม่สายเป็นพื้นที่เขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ เป็นเมืองการค้าชายแดนที่สำคัญของจังหวัดเชียงราย (ร่วมกับอำเภอเชียงแสนและอำเภอเชียงของ) เชื่อมโยงการค้าและการคมนาคมกับประเทศเพื่อนบ้าน คำถามคือ แล้วแม่สายในฐานะเมืองการค้าที่สำคัญ ก็ควรมีอำนาจบางส่วนในการตัดสินใจและช่วยเหลือตนเองได้หรือไม่
จันทร์จิรา เล่าว่า เมื่อเกิดเหตุภัยพิบัติหรือเกิดปัญหามลภาวะ คนในพื้นที่ย่อมรู้สภาพพื้นที่เป็นอย่างดี ท้องถิ่นจึงควรมีอำนาจตัดสินใจและทรัพยากรที่สอดคล้องกับปัญหาของพื้นที่ ไม่ใช่ต้องรอคำสั่งหรือใช้งบประมาณภายใต้กรอบเดียวกับทุกจังหวัด เพราะแต่ละพื้นที่มีสภาพปัญหาและความต้องการไม่เหมือนกัน โดยเฉพาะแม่สายที่เป็นทั้งเขตเศรษฐกิจพิเศษและพื้นที่การค้าชายแดน
“คุณจะตัดเสื้อโหลกับทุกจังหวัดเหมือนกันไม่ได้อ่ะ เพราะจังหวัดมันไม่ได้มีความต้องการ แล้วก็หน้างานพื้นที่ของมันไม่เหมือนกัน”
หลังเผชิญกับอุทกภัยโคลนครั้งใหญ่เมื่อปี 2567 ทำให้เธอเรียนรู้ว่าเทศบาลควรมีอุปกรณ์รับมือน้ำท่วมที่จำเป็น เช่น เชือกช่วยเหลือผู้ประสบภัย เรือไฟเบอร์กลาสสำหรับอพยพ และรถแม็คโครที่ติดหัวหนีบเพื่อดึงเศษสวะออกจากแม่น้ำ รวมถึงอุปกรณ์ตัดสิ่งกีดขวางเพื่อให้เครื่องจักรเข้าถึงจุดที่ต้องจัดการได้ เพื่อให้ท้องถิ่นบรรเทาปัญหาเฉพาะหน้าไปก่อนได้
สำหรับตอนนี้ แม่สายยังต้องขอความช่วยเหลือหรืออุปกรณ์ช่วยชีวิตจากกองทัพเมื่อเกิดภัยพิบัติ ซึ่งอาจต้องใช้เวลาเดินทางอย่างน้อยเป็นวัน จันทร์จิราจึงเสนอให้ปลดล็อกระเบียบจัดซื้อจัดจ้าง เปิดทางให้ท้องถิ่นจัดหาอุปกรณ์ที่จำเป็นได้เอง
“อุปกรณ์บางอย่าง ทางภาครัฐส่วนกลาง เขาไม่ได้มองว่าสิ่งนี้คือสิ่งจำเป็นแต่เราผู้เจอสถานการณ์หน้างานทุกๆ ปี มองเห็นว่าสิ่งนี้จำเป็น ก็อยากให้เขาปลดล็อก เปิดกรอบให้สามารถจัดซื้อจัดจ้างได้” เธอระบุ
ถึงอย่างนั้น ปัญหาสารพิษในแม่น้ำสายซึ่งเป็นแม่น้ำระหว่างประเทศ เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นไม่สามารถเข้าไปดำเนินการเองได้พลการ แต่ต้องผ่านการประสานงานระหว่างประเทศและกลไกของคณะกรรมการชายแดนส่วนท้องถิ่น (TBC) ทำให้การตอบสนองต่อปัญหาล่าช้า และนี่เองคือสิ่งที่รัฐบาลกลางควรให้ความสำคัญ
ครอบครัวต้องแยกกันอยู่ เพื่อสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยกว่า
หมอแกว หรือ พญ.อรวรรณ วงศ์สมบัติ เจ้าของเพจเฟซบุ๊ก by หมอแกว หมอแนต เธออาศัยอยู่ใน อ.แม่สาย จ.เชียงราย มานานกว่า 10 ปี ที่ผ่านมาเธอเห็นการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ ตั้งแต่วันที่คึกคักมากที่สุด จนถึงวันที่เมืองซบเซา ผู้คนต้องปิดตัวอยู่ในบ้าน หนีภัยฝุ่นพิษที่มาประจำทุกปี ซึ่งเป็นปัญหาที่มาจากการเผาแปลงเกษตรในพื้นที่ฝั่งเมียนมา
“บริเวณฝั่งเมียนมา มันจะเป็นไร่ข้าวโพดมหาศาลหลายล้านไร่ แล้วเวลาเผามา เราจะเห็นเลยว่ามันเป็นเศษขี้เถ้าปลิวมาตกบริเวณหน้าบ้านเรา บางปีที่มันพีค เราตรวจค่าฝุ่น PM 2.5 ได้เป็นหลักหลายร้อยเลย”
เธอตัดสินใจติดตั้งระบบเติมอากาศแรงดันบวกทั่วบ้าน เพื่อควบคุมคุณภาพอากาศภายในอาคาร ทั้งนี้ก็เพราะเธอมีลูก และไม่อยากให้ลูกดมฝุ่นพิษ แต่ในช่วงฤดูฝุ่น สามีจะพาลูกไปพักอาศัยที่อื่น เนื่องจากลูกมีอาการเลือดกำเดาไหลเมื่อออกไปสัมผัสอากาศภายนอก
การตัดสินใจเช่นนี้ทำให้ครอบครัวต้องแยกกันอยู่เป็นช่วงๆ ขณะที่หมอแกวยังคงทำงานในพื้นที่ เธอเล่าว่า บางปีสามีและลูกอาจต้องย้ายไปอยู่ที่อื่นราวสองเดือน โดยเธอเดินทางไปหาลูกในวันหยุดสุดสัปดาห์แทน สำหรับคนที่มีทางเลือก อาจย้ายออกจากพื้นที่ในช่วงที่มลพิษรุนแรงได้ แต่สำหรับชาวบ้านส่วนใหญ่ การย้ายถิ่นไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะมีข้อจำกัดทั้งเรื่องงานและชีวิตความเป็นอยู่
“มันเหมือนแบบซื้ออากาศหายใจ” คือคำที่เธอใช้อธิบายถึงต้นทุนในการดูแลสุขภาพของครอบครัว นอกจากค่าใช้จ่ายระบบกรองอากาศแล้ว ยังมีค่าน้ำดื่มและน้ำใช้ที่ต้องซื้อเพิ่มเติม หลังจากที่พบว่าแม่น้ำสายมีการปนเปื้อนของสารหนูและโลหะหนัก
แม่น้ำสายยังหล่อเลี้ยงพื้นที่การเกษตรกว่า 60,500 ไร่ เมื่อเกิดเรื่องสารหนูปนเปื้อนและยังไม่มีการยืนยันความปลอดภัยอย่างเป็นทางการ ครอบครัวของหมอแกวเองถึงขั้นหยุดซื้อผักและปลาในชุมชน เพราะไม่มั่นใจเรื่องความปลอดภัย
ในวันที่ 7 พฤศจิกายน เธอตัดสินใจเขียนโพสต์ลงเพจเฟซบุ๊กเพื่อขอความช่วยเหลือกับทางภาครัฐ “ได้โปรดช่วยคนแม่สายทั้งอำเภอด้วยค่ะ น้ำคือชีวิต เมื่อน้ำมีสารพิษ พวกเราจะอยู่ยังไง” โพสต์นี้ได้รับการส่งต่ออย่างแพร่หลาย ท่ามกลางข้อกังขาว่าเหตุใดสื่อกระแสหลักถึงไม่ให้ความสำคัญกับปัญหามลภาวะที่คนแม่สายกำลังเผชิญเท่าไหร่นัก
หมอแกว อธิบายเสริมในภายหลังว่า คนแม่สายมีต้นทุนที่ต้องจ่ายเพื่อต่อสู้กับมลพิษทั้งทางน้ำและทางอากาศ เธอหวังให้ภาครัฐเร่งเข้ามาแก้ไขปัญหา อย่างน้อยๆ ก็ช่วยบอกกับพวกเขาว่ากำลังแก้ไขเรื่องใดอยู่ “เราต้องอยู่กับความหวาดระแวงว่า น้ำที่เราใช้อยู่มันจะมีอะไรปนมาไหม มันจะปลอดภัยต่อครอบครัวของเราไหม”
มลพิษข้ามแดน แก้ได้ยาก แต่ก็เป็นเรื่องที่ต้องทำ
แม้หน่วยงานในพื้นที่จะติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำและแจ้งเตือนประชาชนเป็นระยะ แต่ปัญหาก็ไม่ได้แก้ได้โดยง่าย เมื่อแหล่งกำเนิดมลพิษเกี่ยวข้องกับเหมืองในฝั่งเมียนมา ซึ่งอยู่ในพื้นที่ควบคุมของกลุ่มชาติพันธุ์ที่ไม่ได้ขึ้นตรงต่อรัฐบาลกลางเมียนมาทั้งหมด
สำนักข่าวไทยพีบีเอสรายงานว่า ห่างจากชายแดนแม่สายไปไม่ถึง 10 กิโลเมตร มีเหมืองที่กำลังดำเนินกิจการอยู่เป็นจำนวนมาก ปรากฎเป็นเหมืองแร่ทองคำ 12 บริษัท แมงกานิส 6 บริษัท ตะกั่ว 2 บริษัท นอกจากนี้ ยังมีเหมืองแร่พลวงและดีบุกรวมแล้วกว่า 20 แห่ง เหมืองเหล่านี้ได้รับอนุญาตจากทางการไทย ให้นำเข้าหรือผ่านประเทศทางด่านเชียงแสนและแม่สายด้วย
“อยากเห็นการแก้ไขที่มันชัดเจน ให้มันจบจริงๆ ที่เป็นการแก้ที่ต้นเหตุนะคะ ไม่ใช่การแก้ที่ปลายเหตุ” หมอแกวย้ำ พร้อมเสนอว่า หากไม่สามารถปิดเหมืองได้ อย่างน้อยควรมีการเจรจาให้บำบัดน้ำเสียก่อนปล่อยลงสู่แหล่งน้ำ
เธอยอมรับว่า การเจรจาข้ามพรมแดนไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ต้องการให้รัฐบาลสื่อสารกับประชาชนอย่างตรงไปตรงมาว่าได้ดำเนินการอะไรไปแล้ว ผลเป็นอย่างไร และมีข้อจำกัดตรงไหน รวมถึงกำหนดกรอบเวลาการแก้ปัญหาให้ชัดเจน
“เราไม่มีแหล่งน้ำอื่นใช้ แม่น้ำสายเป็นแหล่งน้ำหลักของเรา” หมอแกวย้ำว่า สิ่งที่ประชาชนต้องการคือการจัดการต้นตอของมลพิษ เพื่อให้คนในพื้นที่กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติเหมือนที่ผ่านมา
ส่วนปัญหาตะกอนและสารปนเปื้อนในแม่น้ำสาย ซึ่งเป็นแม่น้ำที่ไหลผ่านพรมแดนไทย-เมียนมา จันทร์จิรา ในฐานะผู้นำชุมชน เธอเห็นว่ารัฐบาลต้องเข้ามาเป็นเจ้าภาพประสานงานกับฝ่ายเมียนมาและใช้กลไกระหว่างประเทศจัดการปัญหาที่ต้นทาง เพราะหน่วยงานท้องถิ่นมีข้อจำกัดในการเข้าไปดำเนินการในพื้นที่แม่น้ำข้ามพรมแดนด้วยตนเอง
ท้ายที่สุด จันทร์จิราเรียกร้องให้ผู้บริหารระดับสูงลงมารับฟังเสียงของประชาชนโดยตรง และมองปัญหาของแม่สายอย่างรอบด้าน อย่าเพิ่งตัดสินใจลงงบสร้างโครงการขนาดใหญ่โดยไม่คำนึงถึงที่อยู่อาศัย อาชีพ วิถีชีวิต และความมั่นคงของชุมชน
“อยากให้สะท้อนเรื่องพวกนี้ขึ้นไปถึงระดับสูงจริงๆ เพราะอยากให้เขาพิจารณา ลองมองดูซิว่า คนที่นี่ [แม่สาย] กับคนที่นั่น [กรุงเทพ] ก็คนไทยเหมือนกันใช่ไหม” เธอกล่าว
อ้างอิงจาก
