ภายใต้ภาพวาดหรืองานศิปะที่มีอายุหลักร้อยปี สิ่งเหล่านี้เหลือรอดคงอยู่มาได้อย่างไร ถ้าไม่ใช่ฝีมือของนักอนุรักษ์งานศิลปะ
หากพูดถึงอาชีพในแวดวงศิลปะ หลายคนคงนึกถึงศิลปิน หรือผู้สร้างสรรค์ผลงานขึ้นเป็นอันดับแรกๆ แต่น้อยคนจะรู้จักอีกหนึ่งอาชีพที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคืองานนักอนุรักษ์ คนที่คอยรักษาคุณค่างานศิลป์ให้คงอยู่ตามเจตจำนงค์ของผู้สร้าง แม้จะผ่านกาลเวลามาเนิ่นนานก็ตาม
ท่ามกลางโลกที่นับวันจะมีผู้สร้างสรรค์เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ซัน—สหัสวรรษ เลิศศิริ และข้าวตู—สิตานัน อักษรานุเคราะห์ คือสองนักอนุรักษ์รุ่นใหม่ที่ยังสนใจการดูแลรักษาผลงานศิลปะ ที่ปัจจุบันเหลือคนทำงานนี้อยู่เพียงหยิบมือ
พวกเขาไม่ใช่ใครที่ไหน หากแต่เป็นความหวังของสตูดิโออนุรักษ์งานศิลปะ อย่างซัน หรือลูกชายหัวแก้วหัวแหวน ของ ‘ขวัญจิตและสุริยะ เลิศศิริ’ 2 ปรมาจารย์ด้านการอนุรักษ์ในไทย ขณะที่ข้าวตู คือศิลปินจิตรกรรมฝีมือดี แม้จะเข้าร่วมทีมได้ไม่นาน แต่เธอสามารถทำให้งานงานอนุรักษ์ที่เคยอยู่หลังสปอตไลท์ ก้าวเข้ามาอยู่หน้าม่าน และกลายเป็นงานที่คนรู้จักมากขึ้น ผ่านคลิปเบื้องหลังการทำงานที่มีคนสนใจกว่าห้าหมื่นคน
งานนี้ไม่เพียงแต่ทำให้ซันได้เรียนรู้วิธีการทำงานเพื่อสืบสานธุรกิจของที่บ้านเท่านั้น แต่การอนุรักษ์ยังทำให้พวกเขาได้พบความหมายของการทำงานมากขึ้น
การทำงานอนุรักษ์งานศิลป์ของสองศิลปินอย่างซันและข้าวตูเริ่มต้นขึ้นที่ไหน แล้วเส้นทางนี้มีอะไรซ่อนอยู่ที่เรายังไม่เคยรู้อยู่บ้าง ชวนไปอ่านบันทึกจากพวกเขากัน

1
ซัน: เราเติบโตมากับการเฝ้ามองอาชีพอนุรักษ์ศิลปะของที่บ้านมาตลอด พอโตมาเราเลือกเรียนด้านศิลปะ โดยมุ่งมั่นว่าอยากจะเป็นศิลปินที่สร้างผลงานของตัวเอง แต่เวลาผ่านไป เราเริ่มเห็นว่าถ้าไม่มีใครดูแลศิลปะ สุดท้ายผลงานเหล่านี้มันก็จะหายไป บวกกับการช่วยงานที่บ้านมาเรื่อยๆ ก็ยิ่งเห็นชัดว่าการอนุรักษ์ช่วยให้ศิลปะมันมีคุณค่า และกลับคืนสู่เจ้าของได้ เลยรู้สึกสนใจเป็นครั้งแรก
ช่วงแรกเราต้องปรับมายด์เซ็ตการทำงานกันใหม่ เพราะว่าพวกเราเรียนศิลปะมา เวลาเราเห็นงานตรงไหนที่มันไม่สวย ตรงนี้มันขาด เราจะแอบเติมเข้าไป คุณแม่ก็จะคอยบอกเราว่าอย่าทำ ไม่ได้ ถ้าเขามาแบบนี้ เราก็ต้องไปแบบนี้ นี่ไม่ใช่งานเรา เราต้องถอดตัวเองออกหมดเลยจากการซ่อมงานชิ้นนั้น
หรือบางกรณี ศิลปินอาจจะเป็นคนซ่อมงานเอง แต่ศิลปินก็คือศิลปิน พอกลับมาเห็นงานตัวเองก็จะอยากแก้งานเพิ่ม บางทีเขาอาจรู้สึกว่าตอนนั้นฉันเพ้นท์ไม่สวยเลย ตรงนี้มันน่าจะเก็บเนียนๆ น่าจะเติมสีหน่อย สุดท้ายมันอาจจะสวยขึ้นนะ แต่สำหรับนักสะสมเขาอาจจะซื้อเพราะชอบอารมณ์งานตอนนั้นมากกว่า ทำให้ต้องมีนักอนุรักษ์เข้ามาดูแล ซ่อมแซม และฟื้นฟู
ข้าวตู: เป้าหมายของอาชีพนักอนุรักษ์ คือการรักษาคุณค่าของงานนั้นๆ เราต้องทำทุกวิถีทางเพื่อให้งานชิ้นนั้นยังมีคุณค่าอยู่ เพราะว่าคุณค่าของงานมันเกิดขึ้นมาพร้อมกับตอนที่ศิลปินสร้างผลงาน เช่น งานเกี่ยวกับการเมือง มันมีคุณค่าเพราะศิลปินสร้างขึ้นในช่วงเหตุการณ์นั้น คุณค่านี้มันเปลี่ยนแปลงไม่ได้ ต่อให้เราทำของใหม่ให้เหมือนเดิมเป๊ะๆ มันอาจไม่มีคุณค่าเท่าของเดิม เพราะมันไม่ได้เล่าเรื่องอะไรเลย นอกจากเป็นการทำซ้ำ

2
ซัน: งานนักอนุรักษ์ก็เหมือนกับหมอ ขั้นแรกเราต้องรู้ก่อนว่าคนไข้ป่วยเป็นโรคอะไร แพ้ยาอะไร อายุเท่าไหร่
เราศึกษาจากข้อมูลเดิมที่เขาเก็บมาก่อนหน้านี้ เรียกว่า ‘สูจิบัตร’ รวมถึงหาข้อมูลอื่นๆ อ้างอิงเพิ่มเติม แต่มันจะใช้ได้กับตัวงานศิลปะที่สำคัญๆ ถ้าเป็นงานที่ผ่านมานานแล้ว หรืออาจจะภาพวาดส่วนตัว ผลงานก็จะเป็นตัวบอกเราเองว่ามันเคยเป็นยังไง เราก็ดูที่ผ้าใบนี่แหละ หรือสีแต่ละประเภทก็จะมีคาแร็กเตอร์ต่างกัน ถ้าเรามีประสบการณ์ เราประเมินได้ว่ามันคืออะไร
งานส่วนใหญ่ที่ส่งมาสตูดิโอเรา มักเป็นของนักสะสม หรือบางหน่วยงานที่เก็บผลงานไว้ บางทีก็จะต้องมีการนำออกมาเพื่อดูแลบ้าง ซึ่งความเสียหายของผลงานมาจาก 2 สาเหตุคือ กาลเวลาและสภาพแวดล้อม ชิ้นงานพอมันเก่าวัตถุบนงานมันเสื่อมสภาพแน่นอน บางทีอาจเกิดการเปื่อย สีแห้ง แตก ส่วนสภาพแวดล้อม อาจมาจากการจัดเก็บในห้อง ที่มีความชื้น เกิดเชื้อรา หรือปลวกกินก็ได้
หลังจากนั้นก็จะประชุมกันทั้งทีม แล้วค่อยมาเริ่มวางแผนการทำงาน ทดสอบว่างานชิ้นนี้สามารถซ่อมด้วยวิธีไหนที่เป็นอันตรายกับงานน้อยที่สุด หลังจากนั้นก็คืองานซ่อมแซมตามขั้นตอน
ข้าวตู: หลังฟื้นฟูสภาพงานเรียบร้อยแล้ว ขั้นต่อไปเราจะรีทัชชิ่ง (retouching) หรือการเก็บสีในขั้นตอนสุดท้าย โดยหลักการ เรารีทัชเฉพาะบริเวณที่ทีมรองพื้นมาให้เท่านั้น ด้วยวิธีดิ่งเส้น แต่จะไม่ไปลบเส้นเดิมของศิลปิน ความยากคือเราต้องทำให้สีที่เรารีทัชกลืนไปกับงานเดิม ซึ่งเราต้องรู้วิธีต่างๆ เช่น การผสมสี หรือการลวงตาให้ภาพดูกลมกลืน ซึ่งก็ต้องแม่นเรื่องเฉดสี เป็นขั้นตอนที่ต้องใช้ประสบการณ์ฝึกฝนพอสมควร

ซัน: มันมีบางงานเหมือนกันที่เราซ่อมตัวภาพไม่ได้ หรือลองทดสอบไปแล้วอาจไม่ได้ผลตามต้องการ เราก็ต้องไปโฟกัสว่าจะทำยังไงให้ชิ้นงานมันแข็งแรงขึ้น เพราะอย่างน้อยรอบๆ วัตถุนั้นก็ยังมีรายละเอียดอื่นๆ อยู่ที่เราศึกษาได้ บางครั้งเราไม่มีทางเอากลับคืนมาได้ 100% เพราะมันเสียหายไปเกือบครึ่ง แต่เราก็ต้องทำงานกับสิ่งที่เหลืออยู่ให้ได้มากที่สุด เพื่อให้เรื่องเล่ามันยังทำงานต่อ
ข้าวตู: งานศิลปะมันเสื่อมสลายตามกาลเวลาอยู่แล้ว ชิ้นงานที่เราอนุรักษ์ผ่านไปอีก 20-30 ปี มันก็อาจจะเสื่อมสภาพ เราเลยต้องพยายามทำให้คนรุ่นหลังสามารถดูแลชิ้นงานได้ใหม่
ซัน: บางครั้งการอนุรักษ์มันต้องใช้เวลา เผื่อในอนาคตอาจจะมีเทคโนโลยีที่พร้อมกว่า แม่จะบอกเสมอว่างานอนุรักษ์ไม่ได้จบแค่รุ่นเรา ต้องคำนึงเสมอว่าเราไม่ใช่คนสุดท้ายที่จะซ่อมมัน
เวลาทำงานจึงต้องวางแผนให้ย้อนกลับมาแก้ได้ตลอด เราไม่สามารถคิดว่า เอ้ย ไม่มีใครมาซ่อมแล้วมั้ง เราอัดกาวลาเท็กซ์เลย หรือใช้วัสดุเคลือบหนาๆ เลยแล้วกัน มันแข็งแรงทนทานก็จริง แต่งานอนุรักษ์ เราจะใช้วัสดุมีคุณภาพ เกรดสูงเพื่อยืดอายุของงาน ถ้าตอนนี้เราตัดปัญหาด้วยการเพนท์รีทัช หรือหลอกตาให้ดูเหมือนสวยแล้ว ในอนาคตถ้ามีเทคโนโลยีที่พร้อมกว่า มันก็จบ เพราะเราไม่สามารถย้อนกลับไปแก้งานได้แล้ว
สำหรับนักอนุรักษ์ เวลาที่คนทักงานว่าสวยมาก เหมือนใหม่เลย เราไม่ชอบนะ แต่เขาบอกว่าทำอะไรบ้างเนี่ย เหมือนไม่ได้ทำเลย เรารู้สึกว่าเราสำเร็จแล้ว ที่เราสามารถรักษาของเดิมได้ทั้งหมด โดยที่คนไม่รู้สึกว่าเราเปลี่ยนแปลงอะไรเลย
3
ซัน: ความรู้ที่จำเป็น หลักๆ จะมีอยู่ 3 อย่าง อันแรกคือ ศิลปะ อันที่ 2 คือ ประวัติศาสตร์ศิลป์ อันที่ 3 คือ วิทยาศาสตร์
ทั้ง 3 ตัวนี้ จะทำให้เรารู้ว่าเรากำลังรับมือกับอะไรอยู่ เพื่อให้ทำงานได้อย่างปลอดภัย ถึงแม้จะมีความรู้ 3 เรื่องน้ี แต่ถ้าขาดทักษะ ก็ยากที่เราจะทำให้สำเร็จเหมือนกัน เพราะทักษะมันทำให้เรารู้ว่าสามารถเลือกใช้วิธีไหนได้บ้าง เพื่อให้งานมีคุณภาพมากขึ้น แต่มันต้องใช้เวลาฝึกฝน ถ้าอยากเข้าสู่สายอาชีพนี้ เราอาจจะต้องเข้าหาหน่วยงานที่เขาทำงานเหล่านี้อยู่แล้ว หรือว่าอาจจะติดตามโครงการการอบรมด้านการอนุรักษ์งานศิลปะ ค่อยๆ สร้างเส้นทางเข้าสู่วิชาชีพนี้
สมัยเริ่มต้นที่เราเป็นลูกมือ เขาไม่ให้ทำอะไรเลยนอกจากเอาสำลีมาพันกับไม้จิ้มลูกชิ้น เพื่อทำเป็นตัวไม้สำหรับเช็ดภาพ ทำอย่างนั้นทั้งวันๆ ถ้าไม่แน่น ก็จะโดนบอกให้ไปพันใหม่ หัวเล็กไปก็ไม่ได้
ข้าวตู: มันยากมากเลยนะ ไม่ใช่แค่เอามาพันเฉยๆ แต่ต้องพันให้ไม่หลุด เปลี่ยนไปหลายชิ้น คิดในใจว่าเมื่อไหร่มันจะแน่น มันเป็นทักษะพื้นฐานของงาน เพราะงานส่วนใหญ่มันคือการคลีนนิ่ง ถ้าพันไม่ได้เราก็คลีนเพื่อไปขั้นต่อไปไม่ได้
งานนี้มันท้าทายความสามารถมากๆ ยิ่งยากเท่าไหร่ เรายิ่งรู้สึกว่าอยากทำมันให้ได้ และทำมันให้ดี งานอนุรักษ์ศิลปะมันคือการทำงานเป็นทีม ที่ชิ้นงานจะถูกส่งต่อมาเรื่อยๆ ถ้าเราช้าหรือทำไม่ทัน งานก็จะค้างไปเรื่อยๆ เราเลยต้องผลักดันตัวเอง พยายามเรียนรู้และอัพสกิลตัวเองให้เร็วที่สุด ส่วนที่สนุกคงเป็นที่งานแต่ละชิ้นมันไม่เหมือนกันเลย นักอนุรักษ์ก็เหมือนนักแก้ปัญหา เหมือนเราเจอพัซเซิลชิ้นหนึ่ง ความสุขคือเราได้ค่อยๆ แก้ไปทีละขั้น

4
ข้าวตู: พอเข้ามาทำงานอนุรักษ์ เราเริ่มรู้สึกห่วง แล้วก็รักงานศิลปะมากกว่าปกติ อย่างไปเดินดูงานในแกลเลอรี่ เมื่อก่อนเราอาจจะคิดแค่ว่าที่นี่สวยจัง แต่พอเราอยู่กับกระบวนการซ่อมผลงานแต่ละชิ้น แล้วได้ไปเห็นว่าเขาตั้งงานใกล้แอร์ มีความชื้น ก็รู้สึกว่าไม่ได้แล้ว มีความเป็นห่วงขึ้นมากๆ
ซัน: พอเป็นนักอนุรักษ์ เราคลุกคลีกับมัน เราไม่ได้เห็นแค่ตัวงานที่สำเร็จแล้ว แต่เราย้อนกลับไปเห็นมันตั้งแต่ตอนที่ยังเป็นแผ่นผ้าใบผืนเปล่า เรามองงานอย่างลึกซึ้งมากขึ้น หลายครั้งที่เราเคยเห็นภาพวาดโบราณๆ ในหนังสือตอนเป็นเด็ก แต่พอโตขึ้นกลับมาดูที มันหายไปแล้ว เพราะมันไม่มีใครดูแล เราก็รู้สึกเสียดาย
ถ้าไม่มีนักอนุรักษ์ หรือขาดคนความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการรักษา ผลงานศิลปะอาจเปลี่ยนสภาพไป ซึ่งอาจจะส่งผลเสียมากกว่าในอนาคต เช่น เคยได้ยินข่าวที่วัดเริ่มทรุดโทรม คนเลยเอาสีทองมาทาวัดไหม ถามว่าคนที่ทาสีรักวัดไหม รักนะ อยากดูแลวัดให้ดีไหม ใช่ แต่พอไม่มีความรู้เรื่องการอนุรักษ์ สิ่งที่เขาเลือกทำ เขาจะเลือกแค่ความงาม สุดท้ายก็อาจเกิดความเสียหายกับชิ้นงาน เพราะว่าความชื้นจากสี หรือทำไม่ถูกวิธี
ดังนั้นข้อดีของนักอนุรักษ์คืองานจะถูกปฏิบัติอย่างเหมาะสม ทำให้งานแข็งแรง มีคุณภาพ แล้วตัวงานก็จะมีอายุยืนมากขึ้น

ข้าวตู: งานอนุรักษ์มันเป็นอาชีพที่มีความเสี่ยงสูง เพราะงานแต่ละชิ้นมันมีชิ้นเดียวในโลก มันเลยต้องมีประสบการณ์ ความรู้ และความเข้าใจ เราเป็นคนทำงานศิลปะก่อน กว่างานชิ้นหนึ่งจะออกมาได้มันใช้เวลา บางคนเป็นอาทิตย์ บางงานเป็นเดือน คนส่วนใหญ่ก็จะเห็นแค่งานที่มันเสร็จแล้ว แต่เขาไม่เห็นกระบวนการทั้งหมด ซึ่งบางทีเรื่องราวเบื้องหลังมันอาจจะสำคัญมากกว่าผลลัพธ์
พอมีโอกาสทำคลิปเผยแพร่งานอนุรักษ์ เราก็รู้สึกดีที่ทำให้คนรู้จักอาชีพนี้มากขึ้น เพราะบางงานมันมีแค่เราที่เห็นเบื้องหลัง พอเผยแพร่ออกไปก็ทำให้เห็นว่ามีหลายคนเลยที่ไม่เคยรู้จักอาชีพนี้มาก่อน เหมือนจุดประกายให้คนได้เข้าใจ และสนใจอาชีพนี้
เพราะความสำคัญของงานอนุรักษ์งานศิลปะ ไม่ใช่แค่ทำให้คุณค่าไม่หายไป แต่มันยังส่งต่อเรื่องราวไปยังอนาคตได้ด้วย