กองเสื้อผ้าที่ไม่ได้พับ เครื่องสำอางวางระเกะระกะบนโต๊ะเครื่องแป้ง กลุ่มขวดน้ำว่างเปล่ากลิ้งไปมาบนพื้น รู้แหละว่ามีข้าวของพะรุงพะรังอยู่รอบห้อง แต่ตอนนี้ขอพักก่อน เล่นเกมสักชั่วโมงสองชั่วโมง แต่จะฟังดูแปลกหน่อยก็ตรงที่ เกมที่เล่นก็เป็นเกมจัดบ้านจัดของนั่นแหละ
ในช่วงหลังมานี้ เกมที่ออกแบบมาให้เราได้จัดระเบียบบ้านและสิ่งของต่างๆ (organizing game) เริ่มมีมาให้เล่นเยอะขึ้น และกำลังมีทิศทางการพัฒนาที่น่าสนใจ จากเกมที่ให้เราเปิดกล่อง ค่อยๆ นำของออกมาวางให้เป็นที่เป็นทางใน Unpacking (2021) ตอนนี้มีเกมเช่น Cellar Keeper (2026) ที่คนเล่นต้องจัดการกับสิ่งของที่สุมกองกันอยู่นับพันชิ้น
ไม่ต้องบอกก็รู้ว่าการจัดการบ้านให้ทุกอย่างดูสะอาดเรียบร้อยในพื้นที่จริงนั้น ให้ประโยชน์ที่เป็นรูปธรรมมากกว่าการเล่นเกมจัดระเบียบเป็นไหนๆ ทว่าเกมมีกลไกบางอย่างที่ช่วยลดแรงเสียดทานและความตึงเครียดจากการทำงานบ้านจริงๆ เกมจัดระเบียบเปลี่ยนงานแสนน่าเบื่อในชีวิตประจำวันให้เป็นกิจกรรมที่ผ่อนคลาย แถมยังสนุกจนทำให้เรานั่งเล่นได้เป็นชั่วโมง ต่างจากการทำงานจริงๆ ที่ต้องใช้ทั้งสมองและแรงกายเพื่อจัดการ
เรื่องกวนใจของการจัดบ้านในชีวิตจริง
หากมองโดยภาพรวม การจัดการกับสิ่งของในห้องไปจนถึงงานบ้านเป็นกิจกรรมที่แทบจะไม่เรียกร้องอะไรจากเรามากนัก ด้วยการขยับร่างกายที่ไม่ซับซ้อน รูปแบบของงานที่ไม่ได้ท้าทาย และการใช้ทักษะที่ไม่จำเป็นต้องศึกษามากนัก อาจจะมีบางเทคนิคและเกร็ดที่ต้องไปเรียนรู้จากกลุ่มคนทำงานบ้าน แต่โดยรวมแล้วการทำความสะอาดพื้นที่อยู่อาศัยก็น่าจะเป็นกิจกรรมที่ทำได้ไม่ยาก
ปัญหาของการทำงานบ้านในความเป็นจริง นอกจากจะใช้แรงกายแล้ว เรื่องของแรงสมองก็สำคัญ ส่วนหนึ่งที่ทำให้การทำความสะอาดห้องไม่ใช่เรื่องง่าย มักเป็นผลจากแรงเสียดทานทางอารมณ์ที่เข้ามาเกี่ยวข้อง การตัดสินใจว่าเชิงเทียนนี้ต้องวางตรงไหน จัดของบนชั้นอย่างไรให้ดูดี อะไรต้องทิ้ง อะไรต้องเก็บไว้ หรือของชิ้นนี้มีผลทางใจกับเราไหม กระบวนการที่ซับซ้อนนี้ก่อเกินเป็นความเหนื่อยล้าจากการตัดสินใจ กลายเป็นความตึงเครียด และนำไปสู่การผัดวันประกันพรุ่งในที่สุด
จุดที่ทำให้เกมจัดระเบียบได้เปรียบคือการขจัดความซับซ้อนเหล่านี้ออกไป เกมเช่น Unpacking ลดขั้นตอนการทำความสะอาด ปัดฝุ่น ล้าง และเช็ดถู เราที่เพิ่งย้ายบ้านมาใหม่สามารถจัดห้องด้วยเพียงแค่การนำสิ่งของที่สะอาดสะอ้านเรียบร้อยออกจากกล่องพัสดุ นำของเหล่านั้นไปวางในตำแหน่งที่ควรจะอยู่ เกมถูกออกแบบมาให้เป็นไปตามตรรกะและมีความแน่นอน เช่น หนังสือวางบนชั้น ตุ๊กตาวางบนเตียง และที่สำคัญก็คือเราในฐานะผู้เล่นมักไม่มีความผูกพันทางใจกับสิ่งเหล่านั้นสักเท่าไหร่
การเล่นเกมจัดระเบียบจึงให้ความรู้สึกอิ่มเอมและผ่อนคลายมากกว่าการทำงานบ้านจริงๆ ที่มีทั้งความวิตกกังวลแฝงอยู่ในกระบวนการ และความเหนื่อยล้าทางกายที่ตามมาหลังทำงานเสร็จ
จัดการกับกองสิ่งของพะเนินเทินทึก
ก่อนหน้านี้ เกมจัดระเบียบจะถูกพัฒนามาให้ผู้เล่นได้จัดระเบียบสิ่งของหลากหลายประเภทในเกมเดียว และมีจำนวนสิ่งของในปริมาณที่เราพอจะจัดการได้โดยไม่เครียดไปก่อน อย่างเกม House Flipper (2018) ที่ผู้เล่นรับหน้าที่ทำความสะอาดบ้านและรีโนเวตบ้านทั้งหลัง มาในยุคหลัง เริ่มมีเกมจัดของ (sorting game) ที่กำลังมาแรง ซึ่งเป็นหมวดย่อยของเกมประเภทจัดระเบียบอีกทีหนึ่ง
เกมจัดของที่กำลังพูดถึงนี้มีจุดเด่นอยู่ที่ผู้เล่นต้องจัดการกับสิ่งของที่มีลักษณะคล้ายกันนับพันชิ้นที่วางเกลื่อนอยู่ทั่วห้อง การนำหนังสือกว่าสามพันเล่มไปวางบนชั้นตามหมวดหมู่ในเกม Librarian: Tidy Up the Arcane Library (2026) การจัดเรียงขวดไวน์นับสองพันขวดใน Cellar Keeper (2026) จัดเซ็ตลูกเต๋าสุดแฟนซีใน Roll for Order: Sort Every Set! (2026) และจัดการกับเป็ดยางมากกว่าสี่พันตัวในเกม Sort Them Ducks (2026)
การทำให้ผู้เล่นเผชิญหน้ากับสิ่งของจำนวนมหาศาลกลายมาเป็นจุดขายใหม่ของเกมจัดระเบียบ เกมปล่อยให้เราได้รู้สึกทึ่ง ตกใจเล็กน้อยกับปริมาณสิ่งของ ตรงนี้เองที่เกมบอกเป็นนัยกับผู้เล่นถึงเป้าหมายระยะยาวที่ชัดเจน เมื่อกระบวนการเคลียร์พื้นที่เริ่มต้นขึ้น ความพอใจของเราจะค่อยๆ เพิ่มพูน ในขณะที่กองสิ่งของที่เคยวางสูงค่อยๆ ลดลง
จังหวะจัดวางที่กำหนดได้และระบบช่วยเหลือ
เหตุผลที่การเล่นเกมจัดระเบียบเอาชนะการลุกไปจัดบ้านจริงๆ ได้ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะเกมออกแบบมาให้ตอบสนองความต้องการพื้นฐานด้านจิตใจ สร้างแรงจูงใจภายในให้เราทำสิ่งต่างๆ ซึ่งสอดคล้องกับทฤษฎี ‘Self Determination’ หรือการกำหนดตัวเอง ทฤษฎีบอกว่า การที่แรงจูงใจของคนเราจะพัฒนาขึ้นต้องอาศัยความต้องการพื้นฐานด้านจิตใจด้าน ได้แก่ การมีอิสระที่จะลงมือทำ (autonomy) ความสามารถ (competence) และการมีความสัมพันธ์กับผู้อื่น (relatedness)
ความคาดหวังของสังคมที่หวังจะเห็นที่อยู่อาศัยเหมือนใหม่อยู่ตลอดเวลา กลับเป็นแรงกดดันที่ให้การทำความสะอาดบ้านคล้ายกับการถูกบังคับและเป็นเรื่องน่าเบื่อหน่าย ต่างจากการทำงานบ้านในโลกของเกมที่สร้างแรงจูงใจได้ดีกว่า ในเมื่อเราคือคนที่สมัครใจเข้าไปเอง กำหนดจังหวะและพื้นที่ของงานด้วยตัวเอง โดยที่ไม่ต้องกังวลว่าคนอื่นจะมาจับผิด ตรงนี้แหละที่เกมตอบสนองในด้านความอิสระ
ขณะเดียวกัน เกมก็ตอบสนองด้านความสามารถ ด้วยการให้รางวัลกับผู้เล่นในทันที ทั้งการให้ achievement หรือการมอบสกิลใหม่ๆ ให้การทำงานง่ายขึ้น เช่นเกม Librarian: Tidy Up the Arcane Library ผู้เล่นจะสามารถปลดล็อกสกิลที่ขนย้ายหนังสือหมวดเดียวกันมากองรวมกัน หรือสกิลการจัดวางหนังสือจำนวนมากในทีเดียว เพียงแค่สองด้านนี้ การเล่นเกมก็เอาชนะการทำงานบ้านไปได้ แม้เกมจะไม่ได้ตอบสนองด้านการมีความสัมพันธ์กับผู้อื่น (หากเกมไม่ได้มีระบบ multiplayer) ก็ตาม
สำหรับเกมที่ต้องจัดการกับของนับพันชิ้น ผู้เล่นยังเลือกได้ว่าจะเล่นในโหมดไร้การอัปเกรด เติมของบนชั้นโดยไม่ใช้สกิลหรือเครื่องมือช่วย เพื่อเก็บเกี่ยวความพอใจจากการจัดวางซ้ำๆ ได้ความผ่อนคลายจากการทำไปเรื่อยๆ โดยไม่ต้องคิดอะไรมาก หรือจะเลือกอีกทางคือการใช้ทุกเครื่องทุ่นแรงที่มีให้มีประสิทธิภาพสูงสุด เล่นแบบ speedrun แข่งทำเวลาให้งานจบไวที่สุด
การให้อิสระกับผู้เล่น ผลลัพธ์ที่เห็นทันตา และระบบช่วยเหลือ เหล่านี้เป็นสาเหตุที่ทำให้เราต่างเอนเอียงไปหาการเล่นเกมจัดระเบียบมากกว่าจะทำงานบ้านที่เลื่อนกำหนดการมาหลายครั้ง แต่ไม่ว่าจะอย่างไร ถึงจุดหนึ่งการจัดบ้านก็เป็นเรื่องหลีกเลี่ยงไม่ได้ ผ้าที่กองไว้ยังรอคนพับ ถุงขยะยังรอคนทิ้ง
ทางที่ดีที่สุดอาจจะเป็นการเปลี่ยนให้การทำงานบ้านคล้ายกับการเล่นเกม (gamification) เลือกทำจากจุดที่เราสนใจ ให้รางวัลตัวเองเป็นระยะ เพื่อที่ว่าหากงานบ้านเสร็จ บ้านสะอาด เราจะได้มีเวลาไปเล่นเกมเพิ่มอีกหน่อย
อ้างอิงจาก
