ช่วงนี้กระแส ‘ตัวฉันในยุค 2010s’ พูดถึงบรรยากาศและการโพสต์เมื่อ 10 ปีก่อนของยุคฮิปสเตอร์ ยุคที่อินเตอร์เน็ตกำลังเบ่งบาน โลกมีความหวัง แต่สุนทรียภาพในยุคนั้น พอมองจากยุคปัจจุบันก็ดูตลกดี การไว้หนวดแบบฮิปสเตอร์ ใส่เสื้อลายทาง การออกไปค้นพบโลก และการมองโลกในแง่ดีแบบสุดโต่ง
‘การมองย้อนไปในอดีต’ โดยเฉพาะยุคที่มีหลักฐานเป็นรูปธรรมเป็นการโพสต์ต่างๆ บนโลกออนไลน์ มีบทบาทต่อความรู้สึกของเราค่อนข้างซับซ้อน หมายความว่า เรามองตัวเองในยุคสิบปีก่อน เป็นช่วงเวลาที่ผ่านพ้นมาแล้ว เราไม่ใช่คนนั้นอีกแล้ว ไม่ได้อยากกลับไปแต่งตัวฮิปๆ หรือมองโลกอย่างมีความหวัง มีความเชื่อลมๆ แล้งๆ ว่าโลกใบนี้จะสงบสุข แต่การมองโพสต์เก่าๆ ขำตัวเองในอดีต จะว่าสุขก็ไม่เชิง จะว่าเศร้าก็ไม่ใช่
สำหรับการกลับไปดูโพสต์เก่า เมื่อโซเซียลมีเดียกลายเป็นพื้นที่ตัวตน และตัวตนนั้นอยู่ในโลกออนไลน์มาอย่างน้อยหนึ่งทศวรรษ ตัการย้อนกลับไปดูตัวตนนั้นในฐานะหลักฐานและความทรงจำ ก็อาจเป็นพื้นที่สำคัญของการกลับไปย้อนรำลึกความเป็นเรา ไปมองเห็นความเปลี่ยนแปลงของเรา กระทั่งเป็นพื้นที่ยืนยันความ ‘เคยเป็น’ และมองหา ‘สิ่งที่ทำหายไป’ ในตัวเองของยุคก่อน

โลกโซเชียล คือพื้นที่ความทรงจำ
การกลับมาของโพสต์เก่าและความทรงจำค่อนข้างมีความซับซ้อนในตัวเอง นึกภาพตัวเราไม่ว่าตอนไหน ถ้าย้อนกลับไปดูรูปเก่าๆ คิดถึงห้วงเวลาเก่าๆ ความรู้สึกของเรามีทั้ง ‘ความคุ้นเคย’ และ ‘ความแปลกแยก’ ออกจากตัวตนของเราที่มองย้อนไปจากปัจจุบันนั้นๆ เราดูวิดิโอเก่าๆ ดูรูปเก่าๆ เรามักจะทั้งขำ ทั้งดีใจที่เราโตมาจากห้วงเวลานั้น แต่ลึกๆ ก็รู้สึกว่าเราไม่ใช่คนเดิมอีกต่อไป
นั่นคือ ชิ้นส่วนความทรงจำ ซึ่งในยุคก่อนโซเชียล มันเป็นชิ้นส่วนจริงๆ นานๆ ทีเราถึงจะถ่ายวิดิโอซักม้วน มีภาพแม้จะเป็นอัลบั้ม แต่ก็สะสมไว้ในพื้นที่หนึ่งๆ แต่ในยุคโซเชียลมีเดียเป็นต้นมา ตัวตนของเราถูกนำไปแสดงไว้ในโลกออนไลน์ ตัวตนของเราชัดขึ้น ถี่ขึ้น รวมถึงมุมมองต่อโลกโซเชียลในยุคหลังเฟซบุ๊กบูมขึ้น ก็ค่อนข้างแตกต่างจาก 10 ปีให้หลังคือในปี 2020 นี้
การมาถึงของโลกโซเชียลจึงถือเป็นความเปลี่ยนแปลงที่สำคัญในการถ่ายทอดตัวตน และยิ่งสำคัญขึ้น เมื่อตัวตนของเรากลายเป็นอดีต กลายเป็นความทรงจำ ซึ่งวันนี้ เรากลับไปดูตัวเองในโพสเก่าๆ ของทศวรรษก่อน
‘จริงๆ ตอนนั้นก็ดีนะ’ แต่เราไม่ได้เป็นแบบนั้นแล้ว
งานศึกษา Keeping Memories Alive ตีพิมพ์ในปี 2023 ค่อนข้างอธิบายความซับซ้อนของการ ‘ย้อนกลับไปดูอดีต’ ของตัวเรา ที่ไม่ได้มีแค่ตัวเรา แต่มี ‘บริบท’ ของยุคสมัยที่ล่วงเลยมาแล้ว ตัวงานนี้ใช้กรอบการโหยหาอดีตหรือภาวะนอสตัลเจีย (Nostalgia) โดยเข้ามาดูว่าเราโหยหาอดีตโดยมีรายละเอียดอย่างไรเมื่อโลกออนไลน์เข้ามาเปลี่ยนการจดจำตัวตนและความทรงจำของเราผ่านวอลล์และการโพสต์ เบื้องต้นงานศึกษาค้นพบการโหยหาอดีตหรือการขุดคุ้ยความทรงจำในสองเลเยอร์คือ ระดับบุคคล (social media nostalgia) และระดับยุคสมัย (historical social media nostalgia) แยกอย่างคร่าวๆ คือระดับตัวตนและบริบท ซึ่งเราไปมองเห็นความเปลี่ยนแปลงที่เราผ่านพ้นมาแล้ว
การแยกสองระดับนี้ เป็นการสกัดความรู้สึกของเราเมื่อเราผ่านตาโพสต์เก่าๆ ระดับแรก ระดับตัวตน ทำให้เรานึกได้ว่า ‘ตอนนั้นเราเป็นคนอย่างไร’ และอีกลำดับคือทำให้เราคิดว่า ‘ตอนนั้น ทำไมเราถึงทำแบบนั้น’ อย่างแรกเราอาจจะนึกถึงตัวเรื่องราวนั้นๆ เราอาจจะเริ่มเห่อวิ่งมาราธอน ไปกินชาบู หรือเล่นเกมในเฟซบุ๊กกับเพื่อน ส่วนในระดับบริบท เรามองเห็นกรอบหรือมุมมองทั้งต่อการใช้โซเชียลและการใช้ชีวิต
บริบทหรือมาตรฐานที่เปลี่ยนไป เป็นหนึ่งในเงื่อนไขที่ทำให้เราเอ็นดูตัวเองในยุคก่อนหน้า เรานึกได้ว่าสมัยเฟซบุ๊กมาแรกๆ เป็นเรื่องธรรมดาที่จะขยันโพสต์มันทุกวัน พูดมันทุกเรื่อง หรือไปป่วนในวอลล์ของเพื่อนๆ ซึ่งเป็นมาตรฐานที่ปัจจุบันเราไม่ทำแล้ว
ในระดับบริบทอีกมิติ คือการที่เราอาจจะนึกถึงตัวตนของเราในห้วงเวลานั้นๆ เราอาจมองเห็นความไร้เดียงสาของเราในการมองโลก ความมั่นใจในตัวเอง ความหวัง มีความเห่ยในบางเรื่อง ซึ่งในมิติความทรงจำ เรามักจะดึงบางแง่มุมของยุคนั้นๆ ออกมา มองย้อนกลับไปทำให้เรานึกได้ว่าเราเคยมีความคิดที่แสนเรียบง่าย มีความสุขง่ายๆ เต็มไปด้วยความหวังแบบนั้นอยู่ (แม้จะเห่ยอยู่บ้าง แต่ก็ดี)

ซึ่งในระดับความเปลี่ยนไปของโลก การมีอดีตให้มองย้อนกลับไปว่าเราเคยเชื่อ เคยมองโลกสวยงาม นั้นสลับซับซ้อนต่อตัวเราในตอนนี้อยู่มาก หมายความว่าเรามองตัวตนในอดีตในระยะไกลๆ มองความน่าขันในตอนนั้น ขณะเดียวกันไม่ว่าตอนนี้เราจะอายุเท่าไหร่ การจะย้อนกลับไปในเวลานั้นล้วนเป็นไปไม่ได้ และลึกๆ เราก็ไม่อยากให้เป็น อดีตที่เคยแสนงามแต่ขบขัน เป็นสิ่งเลือนราน และมีไว้เพื่อยืนยันว่าเรา ‘เคยเป็นเช่นไร’
ในโลกที่ความหวังน้อยลง ดิ้นรนมากขึ้น น้ำมันแพงเท่าเดิม โลกออนไลน์ก็ระมัดระวังมากขึ้น ไม่น่าตื่นเต้นเท่าเก่า ไม่โพสต์การวิ่ง 5 กิโลทุกวัน หรือไม่โพสต์อาหารที่กินทุกมื้อ วันนี้คือวันนี้ ตัวตนของเราในวันนี้ ไม่ใช่ตัวตนของเราในเมื่อวาน อดีตเป็นสิ่งที่มีไว้ให้เรายิ้มให้กับมัน หัวเราะให้กับความสวยงามของยุคสมัยและตัวตนที่ผ่านเลยไปแล้ว ก่อนที่เราจะก้าวเดินต่อไป
ความสลับซับซ้อนของความทรงจำ ตัวเราในปัจจุบัน ตัวเราในอดีต อยู่ในความรู้สึกที่ทั้งใช่และไม่ใช่ เราคือคนนั้น เคยคิดแบบนั้น โลกเคยเป็นแบบนั้น ดีหรือไม่ดี ไร้เดียงสาหรือไม่ ความรู้สึกเหลื่อมซ้อนกันเหล่านี้คือพลังพิเศษของความทรงจำ
ซึ่งถ้าเราอ่านบทความนี้ในอีก 10 ปีข้างหน้า หรือกลับมาดูวอลล์ ภาพถ่าย ข้อเขียนของตัวเองใน 10 ปีให้หลัง สุดท้ายเราก็น่าจะรู้สึกทั้งสุข ทั้งเศร้า ทั้งคุ้นเคย ทั้งห่างเหิน และก็น่าจะยังมองตัวเองที่เด็กกว่า ไร้เดียงสากว่า และก็น่าจะยังขำตัวเองในทศวรรษ 2020 อยู่เช่นเดิม
จะเป็นอย่างนั้นมั้ยนะ ตัวเราในอีก 10 ปี
อ้างอิงจาก