แบบเรียนของหลักสูตรการศึกษาภาคบังคับไทย (และหลายครั้งก็รวมไปถึงสารพัดคำอธิบายจากหน่วยงานของรัฐอีกให้เพียบองค์กร) มักจะเล่าต่อๆ กันมาว่า ‘นางนพมาศ’ เป็นผู้ประดิษฐ์นวัตกรรมมัลติฟังก์ชั่น ที่ใช้สำหรับลอยทุกข์โศก และโรคภัยให้ไปกับน้ำ ควบไปกับการขอขมาลาโทษพระแม่คงคา ที่ทำให้แม่น้ำสกปรก (ด้วยการเพิ่มขยะลงไปในน้ำมันซะอย่างนั้น) อย่างอะไรที่เรียกกันว่า ‘กระทง’
และถึงแม้ว่าจะไม่มีใครมอบรางวัลสิ่งประดิษฐ์มหัศจรรย์ใดๆ กับคุณน้องนพมาศ แต่ก็คงจะเป็นผลบุญมาจากการที่ประดิษฐ์นวัตกรรมอัจฉริยะชิ้นนี้ขึ้นมาเป็นส่วนสำคัญนี่แหละครับ ที่ส่งเสริมให้ ‘พระร่วงเจ้า’ ผู้เป็นกษัตริย์แห่งเมืองสุโขทัยในช่วงขณะจิตนั้น ยกฐานะนางขึ้นมาเป็น ‘ท้าวศรีจุฬาลักษณ์’ ซึ่งก็คือตำแหน่งสนมเอกของพระร่วง
จะเรียกว่า คุณน้องนพมาศได้ดีเพราะกระทงนั้นก็จึงไม่ผิด
ส่วนเรื่องราวข้างต้น มีรายละเอียดที่ซับซ้อนซ่อนเงื่อน แต่ไม่มีเพื่อนมาทรยศ อยู่ในหนังสือเก่าฉบับหนึ่งที่เรียกกันโดยทั่วไปว่า ‘ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์’ หรือบางทีก็เรียกว่า ‘เรื่องนางนพมาศ’
ฉากหลังของหนังสือเก๋ากึ๊กเล่มนี้ เดินเรื่องอยู่ในเมืองสุโขทัย แถมยังไม่ใช่เมืองสุโขทัยในยุคไม่กี่สิบปีที่ผ่านมานี้ด้วย แต่เป็นกรุงสุโขทัยในยุคที่รุ่งเรืองถึงขนาดเป็นราชธานี (ถึงแม้ว่าอันที่จริงแล้ว เมืองสุโขทัยจะไม่เคยเป็นราชธานี หรือเมืองหลวงของคนไทยเลยก็เถอะ!) โดยมี ‘พระร่วง’ พระองค์เดียวกันกับที่ยกนางนพมาศขึ้นเป็นสนมเอก เป็นกษัตริย์ปกครองอยู่
ส่วน ‘พระร่วง’ ในที่นี้จะหมายถึงกษัตริย์ของสุโขทัยพระองค์ไหน? หนังสือตำหรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ไม่ได้ระบุเอาไว้ชัด
คำว่า ‘พระร่วง’ เองก็เป็นชื่อเรียกกษัตริย์ผู้มีบุญ ตามธรรมเนียมของสุโขทัย ไม่ได้หมายถึงกษัตริย์พระองค์ใดเป็นการเฉพาะเจาะจง ดังนั้นจึงจะหมายถึงใครก็ได้ และถ้าจะว่ากันให้ถึงที่สุดแล้ว ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ฉบับนี้ก็อาจเป็น ‘นิทาน’ มันทั้งดุ้น เหมือนอย่างตำนานเรื่องพระร่วงอีกหลายๆ เรื่อง และหลายๆ สำนวน
ดังนั้นจึงน่าแปลกใจอยู่เหมือนกัน ที่ใครต่อใครหลายคนต่างพากันยกให้ ‘พระร่วง’ ในหนังสือเก่าเก็บเล่มที่ว่า เป็นพระร่วงเดียวกันกับ ‘พ่อขุนรามคำแหง’ แบบไม่มีที่มา และที่ไปอะไรเลยสักนิดมันเสียอย่างนั้น
แต่นั้นก็เพียงพอที่จะทำให้ การประดิษฐ์กระทง (และมักจะเลยเถิดไปถึงประเพณีการลอยกระทง) เกิดขึ้นในสมัยของพ่อขุนรามคำแหง เมื่อแถบๆ 700 ปีก่อน ไปแบบงงๆ
แต่ถ้าเมืองสุโขทัยของนางนพมาศอยู่ในยุคสมัยเดียวกับพ่อขุนรามคำแหง เมื่อ 700 ปีก่อนจริง อย่างที่เล่าลือกันนี่ก็คงจะเป็นเรื่องที่แปลกเอาการเลยทีเดียวนะครับ เพราะตอนหนึ่งของหนังสือฉบับนี้คือตอนที่ว่าด้วย ‘ชาติ และภาษาต่างๆ’ ในกรุงสุโขทัยขณะนั้น กลับพูดถึง ‘ฝรั่งมะริกันภาษา’
‘ฝรั่งมะริกัน’ นั้นก็คือ ‘อเมริกันชน’ นั่นแหละ ส่วนคำว่า ‘ภาษา’ คือหน่วยและมาตรวัดในการจำแนกผู้คนออกเป็นกลุ่มต่างๆ แต่ประเทศสหรัฐอเมริกาเพิ่งจะเกิดขึ้นเมื่อ ยอร์ช วอชิงตัน แอนด์เธอะแก๊ง ประกาศเอกราชจากชาติเจ้าอาณานิคมอย่างอังกฤษ เมื่อช่วงก่อนสถาปนากรุงเทพฯ แค่ไม่ถึง 10 ปี แล้วถ้าอย่างนั้น คุณน้องนพมาศที่มีชีวิตอยู่ในสมัยของพ่อขุนรามคำแหงจะมารู้จักประเทศเบบี๋ เพิ่งเกิดใหม่ อย่างสหรัฐอเมริกาได้อย่างไรกัน?
อันที่จริงแล้ว เรื่องการมีชื่อประเทศสหรัฐอเมริกาอยู่ในหนังสือเล่มนี้ ก็เป็นเหมือนกับอีกหลายๆ กรณีที่ชี้ให้เห็นว่า พระร่วงเจ้าที่ถูกอ้างถึงนั้นคงจะไม่ใช่พ่อขุนรามคำแหง และคงจะไม่ใช่กษัตริย์สุโขทัย อันที่จริงแล้ว หนังสือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์คงรจะเป็น ‘เรื่องแต่ง’ มากกว่าที่จะนำมาใช้เป็น ‘หลักฐานทางประวัติศาสตร์’ ว่า กระทง และประเพณีลอยกระทงเกิดขึ้นในสมัยสุโขทัยได้
และอันที่จริงแล้ว บุคคลระดับ ‘บิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย’ อย่าง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็ทรงเป็นผู้อธิบายเอาไว้เองว่า ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือเรื่องของนางนพมาศ นั้นเป็นงานที่เขียนขึ้นในยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ช่วงรัชกาลที่ 3 นี้เองเท่านั้น
แถมสมเด็จฯ ท่านยังเชื่อลึกลงไปอีกด้วยว่า งานชิ้นนี้อาจเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 3 ด้วยซ้ำไป เพราะทรงมีลายพระหัตถ์ ส่งตรงจาก Cinnamon Hall ที่ประทับของพระองค์ขณะลี้ภัยการเมือง อยู่ที่เมืองปีนัง ประเทศมาเลเซีย ถึงนักปราชญ์คนสำคัญอีกท่านหนึ่งอย่าง พระยาอนุมานราชธน ที่อยู่ในสยามประเทศ ณ ขณะนั้น ลงวันที่ 28 มีนาคม พ.ศ. 2479 ซึ่งมีใจความตอนหนึ่งระบุไว้ชัดเจนว่า
“…หนังสือเรื่องนางนพมาศซึ่งฉันเข้าใจว่าสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์…”
และถ้าหากว่าจะเชื่อตามที่ พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย อย่างที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานไว้แล้ว เรื่องที่อ้างอยู่ในหนังสือเก่าเล่มดังกล่าวว่า ‘นางนพมาศ’ เป็นผู้ริเริ่มประดิษฐ์ ‘กระทง’ ขึ้นในกรุงสุโขทัยนั้น ที่จริงก็เป็นเพียงนิยายเรื่องหนึ่ง ที่อาจแต่งขึ้นเพื่ออธิบายเหตุ (หรือจะเป็นเหตุผลอื่นก็ไม่ทราบ?) ไม่ต่างไปจากนิยายอีกหลายๆ เรื่องในประวัติศาสตร์ชาติของเราเท่านั้นเองนะครับ
แถมอันที่จริงแล้ว ชื่อตำแหน่ง ‘ท้าวศรีจุฬาลักษณ์’ ของนางนพมาศ ก็ไม่ใช่ตำแหน่งในราชสำนักสุโขทัยด้วยเสียหน่อย
เราไม่เคยพบชื่อ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ อันเป็นตำแหน่งของสนมเอกที่พระร่วงเจ้า พระราชทานให้แก่นางนพมาศ ตามที่ระบุอยู่ในหนังสือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ในศิลาจารึกหลักใดๆ ของวัฒนธรรมสุโขทัย และปริมณฑลเลย ตรงกันข้ามกันกับในวัฒนธรรมอยุธยา (ที่จะสืบเนื่องต่อมา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์) ที่มีชื่อตำแหน่งนี้ระบุอยู่ในเอกสารเก่าอย่างชัดเจนมันเสียอย่างนั้น
ในพระไอยการตำแหน่งนายพลเรือน นายทหารหัวเมือง ส่วนหนึ่งในกฎหมายตราสามดวง ซึ่งตราขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1998 ในแผ่นดินของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ แห่งกรุงศรีอยุธยา มีข้อความระบุถึงชื่อตำแหน่งสนมเอกทั้ง 4 ได้แก่ อินทรสุเรนทร, ศรีสุดาจันทร์, อินทรเทวี และศรีจุฬาลักษณ์
แน่นอนว่าก็คือ ตำแหน่ง ‘ศรีจุฬาลักษณ์’ เดียวกันกับที่พระร่วงพระราชทานให้กับ ‘นางนพมาศ’ นั่นแหละครับ
ตำแหน่งสนมเอกทั้ง 4 ในพระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนฯ มักจะเรียกกันว่า ‘พระสนมเอก 4 ทิศ’ เพราะแต่ละตำแหน่งผูกโยงอยู่กับเครือข่ายเชื้อพระวงศ์ของอยุธยา กับเชื้อพระวงศ์จากกลุ่มเมืองสำคัญต่างๆ คือ ราชวงศ์อู่ทอง จากเมืองละโว้ (ลพบุรี), ราชวงศ์สุพรรณภูมิ จากเมืองสุพรรณบุรี, ราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราช จากเมืองนครศรีธรรมราช และราชวงศ์พระร่วงจากสุโขทัย
ถึงแม้ว่าจะยังมีการถกเถียงเกี่ยวกับข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับชื่อสนมเอก แต่ละตำแหน่งว่า เกี่ยวข้องกับราชวงศ์ไหน? จากเมืองอะไร? อยู่บ้าง โดยในส่วนของตำแหน่ง ‘ศรีจุฬาลักษณ์’ นั้น มีทั้งผู้ที่เสนอว่า เกี่ยวข้องกับราชวงศ์พระร่วง จากสุโขทัย และเกี่ยวข้องราชวงศ์สุพรรณภูมิ แห่งสุพรรณบุรี แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้เลยว่า ตำแหน่งนี้ก็เป็นตำแหน่งสนมเอกในพระมหากษัตริย์ แห่งกรุงศรีอยุธยา ใช่ว่าจะเป็นตำแหน่งของสนมเอกในราชสำนักสุโขทัย อย่างที่ในหนังสือเจ้าปัญหาฉบับนี้เคลมเอาไว้เสียเมื่อไหร่กัน?
และหากจะพิจารณาถึงการที่หนังสือ ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือเรื่องของนางนพมาศ กำหนดให้พระร่วงมอบตำแหน่งท้าวศรีจุฬาลักษณ์ให้กับนางนพมาศ ก็ชวนให้คิดถึงความสัมพันธ์ของตำแหน่งสนมเอกนี้ กับเมืองสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง ในความรับรู้ของคนสมัยรัตนโกสินทร์ มากกว่าที่จะเกี่ยวข้องโดยตรงกับราชวงศ์สุพรรณภูมิอยู่ไม่ใช่น้อย
ดังนั้นเรื่องที่นางนพมาศประดิษฐ์กระทงขึ้นที่กรุงสุโขทัยนั้น จึงเป็นจินตนาการของคนในยุครัตนโกสินทร์ ที่เชื่อมโยงสุโขทัยเข้าด้วยชื่อตำแหน่งในราชสำนักอยุธยา (ที่สืบเนื่องอุดมคติมาถึงกรุงรัตนโกสินทร์) ที่เกี่ยวข้องกับราชวงศ์พระร่วง แห่งเมืองสุโขทัย เพราะราชสำนักสุโขทัยคงจะไม่เอาชื่อตำแหน่งสนมเอกจากวงศ์พระร่วงของราชสำนักอยุธยา มาใช้กับราชสำนักตัวเองหรอกนะครับ
ชื่อหนังสือ ‘ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์’ ที่เล่าถึงการประดิษฐ์กระทงของนางนพมาศนั่นแหละ เป็นหลักฐานชัดเจนที่สุดแล้วว่า กระทงไม่ได้ถูกประดิษฐ์ขึ้นในราชสำนักสุโขทัย เพราะอย่างนั้นจึงไม่ใช่เรื่องแปลกอะไรที่คุณน้องนพมาศจะรู้จักฝรั่งอเมริกันเลยสักนิด
ก็เพราะนางนพมาศเธอไม่ใช่ชาวสุโขทัยมาแต่กำเนิดอยู่แล้วนี่ครับ เธอแค่ถูกส่งไปชุบตัวให้ดูเป็นผู้รากมากดี มีเชื้อมีสาย และมีความเป็นไทยที่มีรากเหง้า ก็เท่านั้นเอง