วรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์เป็นวรรณกรรมยอดนิยมของหลายๆ ชาติ พอเอามาทำละครก็มีคนชอบดูเยอะแยะ บางคนเป็นแฟนคลับละครประเภทนี้เลยทีเดียว รอดูชุดสวยๆ รอฟังภาษาโบราณๆ แล้วก็ฟินกับการได้ดูอะไรย้อนยุคๆ
คำเตือน : บทความนี้เล่าบางส่วนของ The Calcutta Chromosome งานเขียนโดย อมิตาฟ กอช (Amitav Ghosh)
จริงๆ ก็ไม่ใช่เรื่องแปลกอะไรที่วรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์จะถูกเขียนขึ้นมาเป็นเวลายาวนาน และยังเป็นส่วนสำคัญในวรรณกรรมร่วมสมัยทั้งไทยและต่างประเทศ ในลิสต์วรรณกรรมชิงรางวัล The Man Booker Prizes ก็มีวรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์อยู่เกือบครึ่ง ไม่น่าแปลกใจอีกเหมือนกัน ถ้าจะเปิดทีวีแล้วเจอละครย้อนยุคทุกครั้งไม่ว่าช่องใดก็ช่องหนึ่ง เปิดช่องทรูวิชั่นช่วงนี้ก็จะเจอละคร ศรีอโยธยา ส่วนช่องสามมี บ่วงบรรจถรณ์ รากนคราก็เพิ่งจบไป แถมกำลังจะมีหนึ่งด้าวฟ้าเดียว, ลายกินรี,ทองเอก หมอยา ท่าโฉลง, บุพเพสันนิวาส, บ่วงนฤมิต อีก ช่องเจ็ดก็กำลังจะมีสายโลหิต (อีกหนึ่งรอบ) ช่องวันกำลังจะมีเรือนเบญจพิษ (ตะขาบแมงมุมโหลยาพิษพร้อม), กาหลมหรทึก กับบางกอกนฤมิต รวมกันได้ก็หลายเรื่อง
สิ่งหนึ่งที่วรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์ชอบโดนวิพากษ์วิจารณ์เป็นบางครั้ง คือ ความไม่สมจริง นี่คือข้อหาที่ ศรีอโยธยา เพิ่งโดนไปสดๆ ร้อนๆ ภาพโฆษณาอันสวยสดงดงามและภาพเบื้องหลังที่นำมาฉายให้ดูก่อนจะฉายจริงก็ชวนให้ผู้ชมหลายๆ ท่านตื่นตาตื่นใจ อยากรับชมความงามอลังการ แต่แล้วก็อดเห็นปลั๊กไฟ แทงค์น้ำ หรือแม้แต่การใช้มังสี (พานรองสังข์) เป็นจอก และอะไรที่ผิดยุคผิดสมัยในเรื่องไม่ได้ ผู้เขียนก็เข้าใจได้ว่า ความผิดพลาดใหญ่หลวงขนาดนี้มาอยู่ในละครฟอร์มยักษ์ที่โฆษณาแล้วโฆษณาอีกก็ย่อมต้องทำให้คนโมโหเป็นธรรมดา
ความสมจริงเป็นสิ่งที่คู่กับวรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์เสมอมา อย่างไรเสีย มันก็เป็นแค่ความสมจริง ไม่ใช่ความจริง ต่างกันนะสองคำนี้
ปลั๊กไฟและแทงค์น้ำซึ่งผิดยุคแน่ๆ ก็สมควรจะถูกแก้ไข หรือแม้แต่การใช้มังสีเป็นจอกก็ไม่ควรเกิดขึ้นในเรื่อง อย่างไรเสีย สิ่งหนึ่งที่น่าสนใจเกี่ยวกับศรีอโยธยาคือการเพิ่มเติมตัวละครต่างๆ จากหลักฐานเดิมในประวัติศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นพระกำนัลนารี (สังข์), เจ้าจอมราตรี, เจ้าจอมแข, หลวงไกรชาญฤทธิ์, แม่หญิงบุษบาบรรณ เป็นต้น คำถามคือตรงนี้เรียกว่าบิดเบือนประวัติศาสตร์ได้ไหม ดิฉันคิดว่า ปัญหาไม่ได้อยู่ที่มีจริงตามประวัติศาสตร์หรือไม่มีแล้วล่ะ ปัญหาอยู่ที่ว่า สร้างขึ้นมาอย่างไรและทำไมมากกว่า เพราะเจ้าจอมหม่อมห้าม หรือขันที ก็น่าจะเป็นตำแหน่งที่มีอยู่จริงในประวัติศาสตร์ เพียงแต่ไม่มีใครบันทึกชื่อไว้ หรือผู้บันทึกพงศาวดาร/คำบอกเล่าไม่ได้เห็นความสำคัญของตัวละครเหล่านี้ เราคงไม่มีหลักฐานอะไรมายืนยันรายละเอียดว่า พระกำนัลนารีในรัชสมัยพระเจ้าเอกทัศน์ชื่อเดิมว่าอะไร เป็นใครมาจากไหน (ที่ยืนยันพอได้คือเป็นแขก) นิสัยใจคอเป็นอย่างไร เจ้าจอมที่มาจากต่างเมืองต่างถิ่นมาจากไหนบ้าง เข้ามาเป็นเจ้าจอมได้อย่างไร ชอบทำอะไร ไม่ชอบทำอะไร หรือไม่ต้องพูดถึงบุคคลเหล่านี้เลยก็ได้ แค่พระเจ้าอยู่หัวสมัยนั้นเสวยอะไร ยังตอบยากเลย
ดิฉันเคยโมโหที่มนุษย์ป้าท่านหนึ่ง ผู้ซึ่งมีคนเรียกว่าเป็นวิทยากร พูดเป็นตุเป็นตะใหญ่เลยว่าพระมหาธรรมราชาตรัสว่าอะไรกับพระวิสุทธิกษัตรีย์บ้าง เพราะดูละครเรื่อง กษัตริยา หลายคนอาจจะบอกว่า เธอ…คุณป้าเขาอาจจะอ้างถึงละครเฉยๆ หรือเปล่า แต่ เขาก็พูดถึงแต่ละครกับหนังตลอดเวลา ไม่เห็นมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์อื่นเลย ทั้งๆ ที่เขาบอกว่าเขาเป็นวิทยากรทางด้านประวัติศาสตร์ ตอนนี้ดิฉันยังสงสัยว่ามีใครเชิญคุณป้าเขาไปบรรยายที่ไหนอีกไหม
นอกจากเรื่องมนุษย์ป้า ดิฉันก็นึกได้อีกเหตุการณ์หนึ่ง เมื่อนานมาแล้ว ดิฉันเคยตบตีกับเพื่อนต่างคณะของดิฉันคนหนึ่งตอนที่ดิฉันเปิดภาพถ่ายภาพหนึ่งให้เขาดู เป็นภาพชายหนุ่มสองคนนั่งข้างๆ กัน ขาซ้ายของคนนึงก่ายทับขาขวาของอีกคน เจ้าของภาพบอกว่าเป็นภาพถ่ายในศตวรรษที่สิบเก้า จากนิวออร์ลีนส์ เพื่อนคนนั้นบอกว่าเขาเคยได้ยินมาว่าสมัยศตวรรษที่สิบเก้าคนที่เป็นเกย์ถูกจับขังคุก เพราะฉะนั้นภาพที่ดิฉันนำมาโชว์จึงเป็นโปสเตอร์หนังโป๊เกย์ที่แต่งตัวพีเรียด ดิฉันก็คิดว่าเจ้าของหลักฐานเขาก็ไม่น่าจะโกหก แต่สิ่งที่ดิฉันเห็นว่ามีปัญหาเชิงตรรกะคือ การออกกฎเกณฑ์ห้ามไม่ให้มีสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มันไม่ได้แปลว่าสิ่งนั้นจะไม่มีอยู่นี่นา การห้ามด้วยซ้ำที่เป็นเครื่องบอกว่ามีอะไรอยู่ (ถึงต้องห้าม) และถึงแม้จะห้าม ก็ใช่ว่าจะแอบๆไม่ได้
ประเด็นนี้กลับมาที่พระกำนัลนารีของเรานี่ล่ะ พระกำนัลนารีหรือเจ้าจอมหม่อมห้ามต่างๆ มีตัวตนอยู่แน่ๆ แต่ไม่มีเสียง ไม่มีปากคำใดๆ ไม่มีแม้แต่ชื่อในบันทึกหรือหลักฐานทางประวัติศาสตร์เท่าที่เราหาได้ การเขียนประวัติศาสตร์/พงศาวดารไม่ได้ให้ความสำคัญกับเขา เพราะฉะนั้น การประเมินหรือวิพากษ์วิจารณ์วรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์ที่พูดถึงสิ่งที่น่าจะมีอยู่แต่ต้องแต่งเพิ่มเติมขึ้นมานั้น อยู่ที่แง่มุมการนำเสนอ การสร้างหรือการแต่งตัวละครตัวนั้นขึ้นมามากกว่า ว่าจะแต่งให้เป็นแบบนี้ทำไม ต้องการนำเสนออะไร ต้องการเพิ่มมิติของอะไร ในบุคคล/ตัวละครที่ประวัติศาสตร์ไม่ได้ให้เสียงไว้
เมื่อดิฉันได้อ่านการสร้างตัวละครพระกำนัลนารีแล้วก็รู้สึกว่าน่าคิด ในขณะที่พระกำนัลนารีถูกสร้างให้มีอำนาจ เก่งกล้า และชอบท้าทายผู้มีอำนาจแบบตลกหลวงฝรั่ง (งานเชคสเปียร์จะเรียกว่า Fool อาจารย์นพมาส แววหงส์ แปลไว้ว่า ตลกโง่ เข้าใจว่าเพื่อขับเน้นความฉลาดของตลกโง่) กล้าเดินสะบัดสะบิ้งในเขตพระราชฐาน แต่ในขณะเดียวกัน ก็กลายเป็นคนปลิ้นปล้อน ตลบตะแลง และชั่วร้าย (แถมพี่ชายก็ชั่วด้วย)
อ้างอิงข้อมูลจากเว็บ ดิฉันมองว่าประหลาด อาจจะเป็นเพราะหม่อมน้อยคิดว่าคนไทยจะไม่เข้าใจตัวละครแบบตลกหลวง/ตลกโง่แบบฝรั่งกระมัง เลยเอาตัวละครแบบตลกหลวงฝรั่งมาดัดแปลงให้เป็นแบบไทย ขออนุญาตอธิบายให้ผู้อ่านเข้าใจนิดนึงว่าตัวละครแบบตลกหลวงหรือตลกโง่ตามแบบละครเชคสเปียร์นั้นเป็นตัวละครที่มักพูดจาตลกท้าทายเจ้านายหรือคนที่จ้างมา บางครั้งก็จะเล่นดนตรีประกอบด้วยได้ การพูดจาท้าทายหรือล้อเลียนนายจ้างนั้นช่วยให้ตัวละคร ที่ถูกล้อเลียนเข้าใจตัวเองมากขึ้น แต่บางตัวก็ไม่เข้าใจอยู่ดี (นึกถึงเพื่อนเราที่ด่ากระทบๆ แล้วมันไม่เก็ต) คนดูก็จะเข้าใจมากขึ้นด้วยว่าปัญหาของเรื่องอยู่ที่ไหน ตลกโง่จึงไม่ได้โง่ แต่ฉลาด มีไหวพริบ และแสดงให้เห็นแก่นเรื่องด้วยซ้ำ อย่างไรเสีย ตัวละครที่ถูกล้อเลียนก็อาจจะไม่ได้ถือเอาการล้อนี้เป็นจริงเป็นจังก็ได้ คำเตือนหรือสาระใดๆ ก็ไม่ได้เข้าไปในสมองเลย ดิฉันเข้าใจว่า หม่อมน้อยท่านคงคิดว่า ในวัฒนธรรมไทย ตัวละครแบบนี้มีแต่จะโดนลงโทษเพราะจาบจ้วงล่วงละเมิดเท่านั้น ซึ่งอันนี้ก็ไม่ได้แปลกใจอะไร แต่ในขณะเดียวกัน ดิฉันก็ไม่เข้าใจว่าทำไมการล้อเลียนและลามปามของพระกำนัลนารีต้องผสมผสานกับลักษณะนิสัยชั่วร้ายตลบตะแลงด้วย สุดท้าย พระกำนัลนารีก็ยังเป็นภาพเหมารวมของเกย์กะเทยแบบเดิมๆ – เดิมมากๆ – นั่นคือตลก โฉ่งฉ่าง ปลิ้นปล้อนหลอกลวง ท้าทายความสงบของสังคมชายเป็นใหญ่ แถมยังสะท้อนกรอบคิดแบบดำขาวเดิมๆ ในเมื่อเล่นตลกจาบจ้วงก็ต้องชั่วให้ครบ ในเมื่อพี่ชายชั่วก็ต้องชั่วให้ครบ
ปัญหาของดิฉันไม่ได้อยู่ที่พระกำนัลนารีไม่มีจริง แต่อยู่ที่พระกำนัลนารีถูกสร้างขึ้นมาอย่างไรมากกว่า มีคนบอกว่าเรื่องนี้เพิ่มรายละเอียดผิดๆ ดิฉันว่าต้องแยกระหว่าง ‘เพิ่มรายละเอียด’ กับ ‘ผิด’
ถ้ารายละเอียดผิดเพราะมีหลักฐานบอกไว้อีกอย่าง โอเค เข้าใจได้ แต่เพิ่มรายละเอียด บางทีก็จำเป็นต้องเพิ่ม แต่เพิ่มอย่างไร ดิฉันว่าตรงนี้สำคัญกว่า (เพิ่มเพราะอยากให้เรื่องสนุก เพิ่มเพราะคิดว่าคนดูจะชอบแบบนี้มากกว่าแบบอื่น เพิ่มเพื่อจะเชิดชูพระบูรพมหากษัตริยาธิราช เป็นต้น) ที่พูดทั้งหมด ดิฉันเองก็พูดจากข้อมูลที่ได้มาอย่างคร่าวๆ และจากตัวอย่าง และตอนต่างๆ ในละคร ตัวเรื่องอาจจะให้อะไรมากกว่านี้ก็ได้ รอติดตามกันนะคะ
ศรีอโยธยาได้เปิดประเด็นหนึ่งที่ดิฉันสนใจจะพูดถึงต่อ นั่นคือการชุบชีวิตคนที่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ได้ให้ความสำคัญนี่แหละ ดิฉันไม่ได้บอกว่าประวัติศาสตร์ที่เราอ่านๆ กันเป็นเรื่องโกหกทั้งหมด หรือเป็นนิยาย ประวัติศาสตร์ก็เขียนขึ้นมาจากหลักฐานที่มีอยู่ จากเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมา รวมไปถึงการตีความของผู้เขียนประวัติศาสตร์ การตีความไม่ได้แปลว่าโกหก แต่ก็ไม่ได้แปลว่าเป็นความจริงแท้ หลักฐานซึ่งเป็นที่มาของเนื้อหาประวัติศาสตร์ที่เราอ่านในหนังสือเรียนหรือหนังสือสารคดีเล่มอื่นก็พูดถึงเหตุการณ์เหตุการณ์หนึ่งในมุมมองมุมหนึ่งเท่านั้น เหตุการณ์หนึ่งเหตุการณ์อาจมีคนเล่าหลายคน จนเกิดบันทึกที่มีเนื้อหาแตกต่างกันไป มากน้อยตามแต่ผู้เขียนจะจดจำได้ สมัยอยุธยาไม่มีกล้องวีดิโอ ไม่มีกล้องติดกับโดรน ที่จะถ่ายภาพได้กว้างๆ หรือบันทึกเหตุการณ์เป็นภาพ แต่อย่างไรเสีย กล้องไม่ว่าจะติดโดรนหรือไม่ ก็มีมุมมองของกล้องเอง ที่ไม่อาจถ่ายภาพเหตุการณ์ทุกเหตุการณ์ทุกท้องที่ได้ ทุกอย่างจึงถูกเลือกเล่า เลือกอธิบาย ด้วยเหตุผลหรือแนวคิดที่ต่างกัน บางสิ่งบางอย่างก็ไม่ถูกพูดถึง เพราะถูกมองว่าไม่สำคัญ
ประวัติศาสตร์ที่เราอ่านจึงเป็นเพียงเศษเสี้ยวของความจริงที่นักประวัติศาสตร์หรือผู้เขียนประวัติศาสตร์นั้นพยายามปะติดปะต่อขึ้นมา ยังมีความจริงอีกมากที่ไม่มีหลักฐานรองรับ ไม่มีคนพูดถึง หรือถูกปิดกั้นด้วยเหตุผลต่างๆ ประวัติศาสตร์นั้นมักอยู่ในนามของความจริง มักถูกมองว่าเป็นความจริง แต่ก็เป็นความจริงที่ไม่ครบถ้วน มีเสียงของคน/ตัวละครที่ถูกตัดออกหรือค้นไม่พบอยู่เสมอ ประวัติศาสตร์ซึ่งเป็นที่ยอมรับจึงกลายเป็นประวัติศาสตร์ที่เป็นจริง มากกว่าประวัติศาสตร์ชุดอื่นๆ ตัวละคร/บุคคลที่ไม่ปรากฏในประวัติศาสตร์ที่เรารู้จักถูกขับไล่ออกจากโลก ‘ความจริง’ อันเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไป
ดิฉันเห็นว่าวรรณกรรมคือพื้นที่แปลกประหลาด แน่นอนว่ามันเป็นเรื่องแต่ง เป็นพื้นที่ของความลวง มันคงตลกดีถ้าคนที่ถูกมองว่าไม่มีบทบาท หรือแทบจะไม่มีอยู่จริงกลับมามีบทบาทได้ในพื้นที่อันเป็นเรื่องลวง พระกำนัลนารีมีบทพูด มีบทบาท ป่วนคนในราชสำนัก ทั้งๆ ที่ใน ‘ประวัติศาสตร์’ หรือ ‘ความจริง’ พระกำนัลนารีไม่เคยถูกพูดถึงอย่างเป็นกิจจะลักษณะหรือในประวัติศาสตร์ที่เราเคยเรียนกันมาก่อนเลย
วรรณกรรมกลับเปิดพื้นที่บางอย่างให้ตัวละครซ่อนเร้น ต้องห้าม หรือไร้ความสำคัญตามแนวคิดใดแนวคิดหนึ่งมีตัวตนขึ้นมา
กรณีของพระกำนัลนารีนั้นน่าสนใจ ประวัติศาสตร์แบบที่เรารู้จักในห้องเรียนนั้นไม่เคยมีตัวตนของบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศอยู่ในนั้นเลย หรือแทบจะไม่มีใครพูดถึงประเด็นเพศสถานะให้เราฟังด้วยซ้ำ นั่นอาจเป็นเพราะแนวคิดชายเป็นใหญ่ทำให้เรามองไม่เห็นตัวตนของผู้หญิงหรือแม้แต่บทบาททางเพศใดๆ ในประวัติศาสตร์แบบฉบับเลย ประวัติศาสตร์อยุธยาอาจพูดถึงบทบาทของสตรีบ้าง แต่น้อย ถ้าไม่มีหนังสุริโยไท ใครจะสนใจค้นหาว่าใครคือท้าวศรีสุดาจันทร์ ชั่วร้ายจริงไหม อย่างไร การปรากฏตัวของพระกำนัลนารีสังข์ก็เหมือนจะยังตอกย้ำภาพเหมารวมเดิมๆ ของตุ๊ดกะเทยที่สังคมไทยชอบนำเสนอ ทั้งตลก รบกวนความสงบ และปลิ้นปล้อนหลอกลวง สุดท้ายก็อาจถูกกำจัด พื้นที่ที่เหมือนจะมีให้บุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศก็อาจเป็นเพียงเวทีเดินแฟชั่น ที่มีชุดเก๋แปลกไม่เหมือนใครในคอลเล็กชั่นนี้ แต่แล้วก็เดินผ่านไป แถมอาจจะไม่ให้มาเดินปิดอีกต่างหาก
พระกำนัลนารี ที่มีชื่อว่า สังข์ ในละครศรีอโยธยาของหม่อมน้อยจึงกลายเป็นพระกำนัลนารีที่เหมือนจะมีปากมีเสียงเป็นของตัวเอง แต่จริงๆ ไม่มี เป็นแค่เครื่องมือสนับสนุนความคิดเรื่องชายเป็นใหญ่/รักต่างเพศเป็นใหญ่เท่านั้นเอง เสียงของพระกำนัลนารีก็อาจเป็นเพียงเสียงของสังคมชายเป็นใหญ่ที่พูดผ่านร่างเธอ ให้เราเห็นว่าเธอเลว เธอละเมิดกฎ เธอตลบตะแลง เราอาจออกมาแย้งว่าทำไมนำเสนอภาพบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศแบบนี้ ตัวละครนี้แทบไม่มีมิติอะไรเลย พระกำนัลนารีฉบับศรีอโยธยาเลยกลายเป็นบุคคลที่ถูกคนอื่นพูดแทน ถูกนำเสนอโดยคนอื่น คนอื่นนี่ก็เป็นบุคคลที่ดูจะชิงชังเธอและคนแบบเธอเสียด้วย แต่ประเด็นคือ เราจะให้เธอพูดด้วยเสียงของเธอได้อย่างไร ในเมื่อหลักฐานเกี่ยวกับเธอก็แทบจะไม่มี เราจะไปหาหลักฐานที่เธอแสดงความเจ็บแค้นจากสังคมชายเป็นใหญ่ได้อย่างไร หรือแม้แต่มีหลักฐานเป็นบันทึกของพระกำนัลนารีตัวจริงก็เถอะ แน่ใจเหรอว่าพระกำนัลนารีจะแสดงความเจ็บแค้น หรือไม่พอใจต่อสังคมที่เหยียดเธอ เธออาจจะเห็นเป็นเรื่องปกติ และอยู่แบบสงบๆ ทำหน้าที่ของเธอก็ได้ เธออาจจะเวทนาตัวเองว่าเกิดมาอาภัพเป็นขันทีก็ได้
สุดท้ายอุดมการณ์ความคิดชายเป็นใหญ่ก็ปิดปากพระกำนัลนารีทั้งตัวจริงทั้งในศรีอโยธยาอยู่เป็นแน่ ไม่ต้องคิดว่าพระกำนัลนารีตัวจริงจะรู้สึกอาภัพเรื่องเพศสถานะของตัวเองก็ได้ แค่ลองคิดว่า ไม่มีใครคิดจะพูดถึงเธอมาก่อน พระกำนัลนารีก็แทบจะไม่มีเสียงพูดแล้ว ไม่ว่าจะเสียงของตัวเองที่อาจถูกสังคมชายเป็นใหญ่ควบคุม และเสียงที่คนอื่นมอบให้ ในกรณีศรีอโยธยา ซึ่งถูกสังคมชายเป็นใหญ่ควบคุมเช่นกัน เราอาจจะพูดแทนเธอในมุมที่ดีก็ได้ เราอาจจะสร้างเธอขึ้นมาให้เป็นคนดี เป็นตัวแทนของคนที่ท้าทายขนบทางเพศในราขสำนัก แต่นั่นแปลว่า เธอจะเป็นได้แค่คนดีอย่างเดียวน่ะสิ แล้วทำแบบนี้ก็แปลว่าเราไม่ให้เกียรติพระกำนัลนารีเลยหรือเปล่า เหมือนเอาเขามาสนองอุดการณ์ตัวเอง ให้เราฟินๆ ว่า นี่ๆ เขาเป็นบุคคลเพศหลากหลายที่ฮึดสู้กับระบบด้วยแหละเธอ ทั้งๆ ที่เราก็ไม่รู้ว่าเขาทำหรือไม่ทำ หลักฐานก็ไม่มี ทั้งหมดก็คือเรื่องมโน พูดแทนทั้งนั้นนั่นแหละ
เดี๋ยว หยุดก่อน!
ถ้าอย่างนั้น เราสามารถนำเสนอการพูดแทนพระกำนัลนารี (หรือตัวละคร/บุคคลอื่นๆ ที่ไร้ปากเสียง) โดยบอกว่ามันคือการพูดแทนได้ไหม?
ดูพูดจาสับสนซ้อนไปซ้อนมา ก็ปกติการพูดแทนมันไม่เคยบอกน่ะสิ ว่ามันพูดแทน มันเอาแต่บอกว่ามันเป็นเรื่องจริง มันคือของจริง มันไม่มาบอกบ่อยๆ หรอกว่านี่เรื่องแต่งนะ นี่สมมติทั้งนั้นนะ นี่มโนนะ อย่างศรีอโยธยาก็บอกตอนต้นอย่างตั้งใจหนึ่งครั้งว่า นี่ไม่ใช่สารคดี เป็นละคร แต่ก็เท่านั้นเอง สุดท้ายคนดูก็ไม่รู้สึกผงะ หรือไม่อินอะไร นอกจากเชื่อว่านี่คือโลกย้อนยุคจริงๆ (แถมมียุคปัจจุบันมาเทียบอีก) ถ้าไม่นับปลั๊กไฟ มังสี หรือโคมไฟฟ้าใดๆ การจัดฉากทุกอย่างก็ต้องการให้คนเชื่อว่าสิ่งที่เห็นคือความจริง ทุกคนก็พูดกันแบบนั้นจริงๆ ไม่ได้มีคนแต่งคนประพันธ์ปรากฏตัวออกมาบอกว่า ฉันแต่งเองจ้า ทำไมการปรากฏตัวของผู้เขียนหรือการบอกว่าสิ่งที่เราดูอยู่/อ่านอยู่เป็นสิ่งที่เขียนขึ้น แต่งขึ้น หรือที่เห็นอยู่เป็นเพียงการแสดงนั้นถึงสำคัญ ก็เพราะคนอ่านจะได้ทราบว่านี่เป็นแค่มุมมองหนึ่ง ไม่ได้สมจริง ไม่ใช่เรื่องจริง เรื่องชวนชั่ว แต่เป็นการเล่าจากมุมมองเดียวเท่านั้น และมุมมองนี่เอง ที่อาจเป็นจุดเริ่มต้นของการวิเคราะห์วิจารณ์วรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์ ทำไมเรื่องนี้ถึงเล่าเหตุการณ์นี้แบบนี้ เล่าแบบนี้เพื่อสนับสนุนหรือท้าทายอะไรหรือเปล่า แล้วคนที่ถูกเล่าตัวเป็นๆ เขาจะถูกเราดัดแปลงไปในทางไหน ถ้ามันสมจริง เนียนกริ๊บ เราก็จะเชื่อว่ามันเป็นอย่างงั้นจริงๆ ทั้งๆ ที่เป็นแค่การตีความและการประพันธ์
การทำให้ผู้เสพผงะ ถอยออกมาจากเรื่องเล่า/ประวัติศาสตร์/วรรณกรรม/ละครเหล่านั้น ก็ช่วยให้เรารู้สึกว่าสิ่งที่เห็นนั้นไม่ใช่ของจริง
ถ้ายังนึกไม่ออกว่าวรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์จะทำแบบนั้นได้ยังไง ดิฉันอยากให้ทุกท่านรู้จักนวนิยายเล่มหนึ่ง ชื่อ The Calcutta Chromosome ของ อมิตาฟ กอช (Amitav Ghosh) กอชเป็นนักเขียนชาวอินเดีย-เบงกาลีที่เขียนนวนิยายหลายเล่ม นอกจากนี้กอชยังเป็นนักประวัติศาสตร์อีกด้วย งานของกอชหลายชิ้นพูดถึงความทรงจำ ประวัติศาสตร์ และมีหลายชิ้นเป็นวรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์ เช่น The Shadow Line พูดถึงความทรงจำอันเป็นบาดแผลในใจเกี่ยวกับการแยกประเทศอินเดีย-ปากีสถาน The Glass Palace ที่เล่าประวัติศาสตร์แบบข้ามชาติ พม่า-อินเดีย-มาเลเซีย The Ibis Trilogy (มีสามเล่ม Sea of Poppies, River of Smokes และ Flood of Fire) เป็นชุดวรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์สงครามฝิ่นผ่านมุมมองของตัวละครอันแตกต่างหลากหลาย เป็นต้น
The Calcutta Chromosome เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การค้นพบเชื้อโรคซึ่งก่อให้เกิดโรคมาลาเรีย ฟังแล้วชวนหลับและน่าปวดหัวใช่ไหมคะ…แต่ไม่เลย ดิฉันเคยบอกเพื่อนๆ ตอนอ่านจบว่า เล่มนี้เหมือนดาวินชีโค้ดที่เป็นประวัติศาสตร์ของมาลาเรีย งานกอชมักจะเป็นงานแนวดราม่าชีวิต แต่ชิ้นนี้เป็นแนวกึ่งๆ วรรณกรรมวิทยาศาสตร์ ผจญภัย สืบสวนสอบสวน รุ่นพี่ของดิฉันเล่าว่า คุณพ่อของพี่เขาชอบกอชมาก แต่ไม่ได้อ่านงานกอชตามลำดับ พออ่านเล่มนี้แล้วเลิกอ่านกอชไปเลย น่าจะเป็นเพราะแนวเรื่องและวิธีเขียนต่างจากเรื่องอื่นมาก คุณพ่อของรุ่นพี่ท่านนั้นถึงไม่ชอบ
ดิฉันอยากจะอธิบายโครงเรื่องของเรื่องนี้โดยให้เรานึกถึงรายงานที่เราอาจเคยทำส่งครูวิชาสังคมหรือวิทยาศาสตร์ เราคงจะเคยได้รับคำสั่งให้ทำรายงานหรือจัดบอร์ดเกี่ยวกับบุคคลสำคัญของโลก เวลาเราไปค้นก็จะเจอว่า นักวิทยาศาสตร์คนนี้ค้นพบสิ่งนี้ได้เพราะอะไร เก่งมากแค่ไหนยังไง ชอบค้นคว้าทดลองมาแต่เด็ก อะไรก็ว่าไป เรื่องนี้ก็เหมือนจะพูดถึงอะไรแบบนั้นในทีแรก โดยพูดถึงนักประวัติศาสตร์ชาวอินเดียคนหนึ่งชื่อมุรุกัน (Murugan) เป็นนักวิชาการอิสระอยู่ในอเมริกา มุรุกันสนใจประวัติชีวิตของโรนัลด์ รอสส์ (Ronald Ross) นักวิทยาศาสตร์ชาวอังกฤษที่เดินทางไปยังกัลกัตตา (ปัจจุบันนี้ให้เรียกโกลกาตา) เพื่อค้นคว้าเรื่องโรคมาลาเรียและค้นพบว่าพาหะของโรคมาลาเรียคือยุง ส่วนตัวเชื้อเป็นปรสิตชนิดหนึ่ง
รอสส์มีตัวตนจริงๆ นะคะ สมัยก่อนนู้น (อันนี้ไม่ได้อยู่ในเรื่องนะคะ อธิบายให้ฟังนิดนึง) คนเชื่อว่าโรคมาลาเรียมาจากไอพิษ (miasma) ในอากาศที่ลอยมาจากสถานที่เสื่อมโทรมและสกปรก มาลาเรียจึงมาจากคำว่า bad air (mal (bad) + aria (air)) การค้นพบเรื่องเชื้อโรคต่างๆ เพิ่งเกิดขึ้นเมื่อช่วงปลายศตวรรษที่ 19 นี่เอง ทีนี้กลับมาที่เรื่อง คุณมุรุกันเนี่ยเสนอทฤษฎีว่า โรนัลด์ รอสส์เป็นแค่ตัวละครหนึ่งที่กลุ่มลัทธิลับในอินเดียที่มุรุกันเรียกว่า กลุ่มจิตอื่น (The Other Mind) ต้องการหลอกดึงตัวเข้ามาเพื่อทดลองอะไรสักอย่างเกี่ยวกับโรคมาลาเรีย แทนที่มุรุกันจะมองว่ารอสส์เป็นคนค้นพบมาลาเรีย ฟังดูยิ่งใหญ่เป็นบุคคลสำคัญ (ในเรื่องพูดถึงอนุสรณ์ของรอสส์ด้วย) แต่แล้ว มุรุกันกลับให้ความสำคัญกับกลุ่มคนลึกลับที่กำลังแอบใช้รอสส์เป็นเครื่องมือ ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ มุรุกันคิดว่ากลุ่มคนลึกลับคือบรรดาคนรับใช้ชาวอินเดียในห้องทดลองของรอสส์และนักวิทยาศาสตร์คนอื่นๆ ที่ดูเหมือนจะมีแผนการอะไรบางอย่าง เหนี่ยวรั้งไม่ให้ทดลองสำเร็จ หรือตั้งใจช่วยให้การทดลองมันสำเร็จขึ้นมาได้
แน่นอนว่ามุมมองแบบนี้เป็นการท้าทายจักรวรรดินิยมและความรู้แบบวิทยาศาสตร์ นักวิทยาศาสตร์ไม่ใช่พระเจ้าหรือเทวดาที่จะลงมาโปรดทุกคนด้วยความรู้ที่เขาค้นพบได้ด้วยตัวเองเพียงลำพังคนเดียว แต่คนรับใช้ ชาวบ้านหรือแรงงานชาวอินเดียที่โดนกดเหยียดอยู่แล้วด้วยระบอบอาณานิคมใน The Calcutta Chromosome กลับมีบทบาทสำคัญและมีตัวตนในมุมมองของมุรุกัน คำถามคือ ถ้าเราจะเขียนประวัติศาสตร์ในมุมมองแรงงานชาวอินเดียเพื่อให้เขามีตัวตนขึ้นมา (จากปกติที่หน้าประวัติศาสตร์ชาติมักจะเพิกเฉยกลุ่มคนเหล่านี้) เราจะเขียนได้ยังไง ในเมื่อหลักฐานที่มุรุกันค้นก็มีแต่จดหมายของบรรดานักทดลองตะวันตกต่างๆ ไม่ได้มีบันทึกใดๆ ของแรงงานชาวอินเดียเลย เนื้อหาก็น่าจะเป็นการกดเหยียด
สิ่งที่น่าสนใจสำหรับมุรุกันคือวิธีการอ่านหลักฐาน แน่นอนว่าเรื่องนี้ไม่ได้ขึ้นต้นแปะด้านหน้าว่าผมชื่อมุรุกันนะครับ ผมจะเล่าเรื่องให้ฟัง แล้วมุรุกันก็หายเข้ากลีบเมฆ
เปล่าเลย มุรุกันตัวเป็นๆ เล่าเรื่องนี้ให้อันตาร์ (Antar) เพื่อนที่ทำงานชาวอียิปต์ฟัง (อ้อ เรื่องเริ่มจากอันตาร์ด้วยนะคะ ไม่ได้เริ่มจากมุรุกัน) แถมมุรุกันยังกลายเป็นตัวละคร (ไม่ใช่ผู้เล่า แต่ถูกเล่า) ในบางตอนอีกต่างหาก มุรุกันเอาหลักฐานที่ตัวเองมีมาอ่านผ่านการพูดถึงชนชั้นแรงงานคนอื่นๆ โดยเฉพาะมังคลา (Mangala) ป้าแม่บ้านที่หน้าตาดูดุในสายตานักวิทยาศาสตร์อเมริกันอย่าง ดี ดี คันนิงแฮม (D. D. Cunningham) และลัคคาน (Lakkhan) เด็กรับใช้ของโรนัลด์ รอสส์ ซึ่งเคยเป็นตัวอย่างให้เพาะเชื้อมาลาเรียด้วย
มุรุกันหยิบเอาหลักฐานมาอ่านในมุมใหม่ ด้วยวิธีอ่านแบบใหม่ ที่ไม่ทำให้นักวิทยาศาสตร์เป็นพระเอก แต่กลับหยิบเอาเหตุการณ์ที่นักวิทยาศาสตร์ขวัญเสียเพราะพ่ายแพ้ต่อชนชั้นแรงงานอินเดีย (ซึ่งรวมตัวกันมีลัทธิลึกลับตามแนวคิดของมุรุกัน) หรือแม้แต่ตกตะลึงกับตัวอย่างเชื้อที่นำมาทดลอง ทำให้ตัวตนของนักวิทยาศาสตร์ตะวันตกนั้นถูกท้าทาย และเปิดเผยว่าไม่ได้มีแต่นักวิทยาศาสตร์ที่มีความรู้ แถมความรู้อาจจะกลายเป็นเครื่องมืออันตรายที่ทำให้เราไม่เปิดใจให้อะไรเลยก็ได้ (เช่น เราเรียนมาว่า นักวิทยาศาสตร์เหล่านี้เป็นคนเก่ง เป็นคนฉลาด ค้นพบทุกอย่างด้วยตัวเอง เราก็ไม่พร้อมจะเปิดใจให้กับตัวตนของคนที่เคยช่วยเหลือ รับใช้ ที่นำไปสู่ความสำเร็จของนักวิทยาศาสตร์)
แต่อย่างไรเสีย ตัวเรื่องทำให้เราไม่อินตลอดเวลา ถึงมุรุกันจะมีแนวคิดเก๋ๆ ท้าทายฝรั่งสักแค่ไหน แต่มุรุกันก็อาจจะดูเหมือนคนต๊องๆ ไม่น่าเชื่อถือ แถมเวลาเล่าเรื่อง มุรุกันก็จงใจเล่าแบบสำนวนภาษาสมัยใหม่หรือองค์ประกอบที่ดูผิดยุคผสมเข้าไปเวลาเล่าเรื่อง แถมมุรุกันยังยืนยันว่าสิ่งที่ตัวเองรู้มาเนี่ย เกิดขึ้นจริงๆ (พูดถึงขั้นว่า ถ้าเมียรอสส์มาถามว่าวันนี้ผัวไปทำอะไรมา เขาก็ตอบได้) มุรุกันก็ไม่ต่างจากรอสส์หรือนักวิทยาศาสตร์คนอื่นๆ ในเรื่อง คือ อ้างว่ารู้ นักวิทยาศาสตร์อ้างว่าตัวเองรู้จักสิ่งที่ตัวเองทดลองดีที่สุด และรู้อยู่คนเดียว ส่วนมุรุกันก็อ้างว่ารู้ว่าพวกคนรับใช้มีลัทธิลึกลับ มุรุกันยังชอบเอาคนทั่วไปมาทดลอง นอกจากนี้ตัวเรื่องยังเน้นย้ำว่าเรื่องที่เล่านั้นเป็นเรื่องเล่า แต่ก็เป็นเรื่องเล่าที่จำเป็นต้องเล่าเพื่อให้คนมองเห็นสิ่งที่ไม่เคยเห็นใน ‘ความจริง’ เพราะ ‘ความรู้’ ที่เราเคยรู้มา (และไม่ได้วางมันลง) ทำให้เรามองไม่เห็นสิ่งเหล่านั้น เราคิดว่าสมัยอยุธยาไม่มีกะเทย ไม่มีการเมืองเรื่องเพศ เพราะความรู้ชุดหนึ่งมากำกับ
นวนิยายเรื่องนี้มีลักษณะเป็นเรื่องเล่าหลายชั้นซ้อนกัน แต่ไมได้งงขนาดนั้น เพราะดูจะปะติดปะต่อกันเหมือนจะเนียนๆ มุรุกันเล่าเรื่องนักวิทยาศาสตร์ที่พูดถึงคนรับใช้หรือแรงงานในมุมใหม่ อันตาร์เล่าเรื่องของมุรุกันอีกที แถมยังมีจักรกลอัจฉริยะอย่างเอวา (Ava) ที่สามารถค้นหาข้อมูลและประมวลข้อมูลจากเรื่องเล่าที่มุรุกันมาอัดเสียงทิ้งไว้ให้เป็นภาพ แต่ก็ไม่อาจทำได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ มีช่วงที่ข้อมูลขาดไปบ้าง ถึงแม้จะย้ำให้เราเห็นว่าเรื่องทั้งหมดของแรงงานชาวอินเดียเป็นเพียงการตีความหรือการมโนจากหลักฐานอันน้อยนิด แต่ก็เป็นจินตนาการที่จำเป็นเพื่อให้คนมองเห็นบุคคลที่อยู่ในเงามืดเหล่านี้
การเน้นย้ำว่าบุคคลเหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นพระกำนัลนารีหรือแรงงานชาวอินเดียในสมัยอาณานิคมต้องอาศัยจินตนาการสร้างขึ้นมานั้น ก็อาจเป็นเครื่องชี้ให้เห็นว่าประวัติศาสตร์ที่เราเคยเรียนรู้มามันแฝงอคติบางอย่างที่ปิดกั้นเรื่องราวอีกหลายๆ เรื่อง รวมไปถึงสังคมในอดีตที่อาจมีแนวคิดปิดกั้นตัวตนของบุคคลเหล่านี้ วรรณกรรมจึงอาจเป็นพื้นที่สำคัญที่ทำให้บุคคลในเงามืดปรากฏตัวอยู่ในแสงสว่างชั่วครั้งชั่วคราว ถึงแม้จะเป็นเพียงแสงสปอตไลต์บนเวทีวรรณกรรม ไม่ใช่แสงตะวันแห่งความจริง