ในความทรงจำวัยเด็กของแต่ละคนที่ผ่านป่วยผ่านไข้มาเยอะ คงจะมีวิธีแก้ไข้ที่ต่างกันไปแต่ละบ้านแต่ละวัฒนธรรม ที่สามารถหลากหลายได้อย่างเหลือเชื่อในประเทศไทย นอกจากการเช็ดตัวทั่วไป หรือการอาบน้ำหอมแดงและใบมะขามแล้ว อีกความเชื่อที่พบได้ไม่น้อยเลยคือการพยายามทำให้คนมีไข้ขับเหงื่อออกมาเยอะๆ มักจะด้วยการให้นอนห่มผ้าห่มหนาๆ ไปเลย แล้วไม่เปิดพัดลม เป็นต้น
เรานอนทรมานอยู่ใต้ป้อมปราการผ้านวม จากที่รู้สึกหนาวสั้นก็กลายเป็นร้อนเหนอะหนะ ร่างกายชุ่มไปด้วยเหงื่อจนเหมือนเพิ่งขึ้นมาจากสระน้ำ และเมื่อเวลาผ่านไปหลายชั่วโมง รู้สึกว่าร่างกายเริ่มเย็นลง ไข้ลดลงจริงๆ บางคนจึงปักใจเชื่อมาตลอดว่า ‘เหงื่อ’ คืออัศวินเอกที่ไล่ต้อนเชื้อโรคหรือความป่วยไข้ออกจากร่างกาย แต่ในทางวิทยาศาสตร์และสรีรวิทยาการแพทย์สมัยใหม่ เรามีคำถาม… เหงื่อออกทำให้หายไข้จริง หรือเราแค่กำลังเข้าใจผิดเรื่องสาเหตุและผลลัพธ์มานานหลายร้อยปีกันแน่?
เมื่อเราจำ ‘ผลลัพธ์’ สลับกับ ‘สาเหตุ’
ต้นตอที่ทำให้มนุษยชาติเข้าใจผิดเรื่องการขับเหงื่อมาอย่างยาวนาน เกิดจากการตกหลุมพรางทางความคิดที่เรียกว่า ‘Correlation vs. Causation’ หรือการเห็นสองสิ่งเกิดขึ้นพร้อมกัน แล้วสรุปเอาเองว่าสิ่งหนึ่งเป็นตัวสร้างอีกสิ่งหนึ่ง
ตัวอย่างเช่น “ยอดการฟังเพลงอกหักที่พุ่งสูงกระตุ้นผลผลิตมะม่วงแก่ชาวไร่” แค่เพราะเมื่อก่อน เพลงฮิตแนวนี้นิยมเปิดตัวช่วงวาเลนไทน์ ลากยาวไปจนถึงปิดเทอมใหญ่ ที่ยอดฟังเพลงแนวนี้จะสูงขึ้นมากจากทั้งการโปรโมทเพลงและความว้าวุ่นของวัยรุ่นท้ายเทอมเอง ตรงกับช่วงฤดูที่มะม่วงเริ่มดกพอดี เป็นต้น ดังนั้น ในกรณีของเรื่องไข้และเหงื่อ เมื่อลองกลับเหตุและผลดีๆ จะพบว่าความจริงแล้ว เหงื่อไม่ได้ทำให้หายไข้ แต่เหงื่อออกเพราะร่างกายกำลังจะหายไข้ต่างหาก
เพื่อจะเข้าใจปรากฏการณ์นี้ เราต้องมองว่าสมองของเรามีศูนย์ควบคุมอุณหภูมิ อยู่ที่สมองส่วนไฮโปทาลามัส (Hypothalamus) เมื่อไวรัสหรือแบคทีเรียบุกรุกร่างกาย เซลล์ภูมิคุ้มกันจะปลดปล่อยสารเคมีที่เรียกว่า สารก่อไข้ (Pyrogens) ไปกระตุ้นไฮโปทาลามัส ให้ขยับอุณหภูมิปกติจาก 37°C สูงขึ้นไปเป็น 38.5°C หรือมากกว่า โดยในช่วงไข้ขึ้น (Chill Phase) ร่างกายจะรู้สึกหนาว พร้อมอาการสั่นง่าย ขนลุก และหลอดเลือดหดตัวเพื่อเก็บกักความร้อน นี่คือช่วงที่ร่างกายสร้างสภาพแวดล้อมให้ร้อนขึ้นเพื่อชะลอการเจริญเติบโตของเชื้อโรค ให้ภูมิคุ้มกันคิดแผนเผด็จศึกทันก่อนที่เชื้อโรคจะแพร่ประชากรมากเกินไป และเมื่อระบบภูมิคุ้มกันเริ่มควบคุมสถานการณ์ได้ หรือยาลดไข้ที่เรากินเริ่มออกฤทธิ์ สมองจะสั่งลดอุณหภูมิร่างกายลงมาที่ 37°C เหมือนเดิม เป็นช่วงไข้สร่าง (Defervescence Phase)
ซึ่งในช่วงไข้สร่างนี้ ร่างกายร้อนระอุที่เพิ่งได้รับคำสั่งลดอุณหภูมิ จะต้องหาวิธีระบายความร้อนออกอย่างรวดเร็ว หลอดเลือดที่ผิวหนังจะขยายตัว ต่อมเหงื่อจะทำงานหนักเพื่อขับน้ำออก และปล่อยให้น้ำระเหยพัดพาความร้อนออกไปด้วย ดังนั้น เหงื่อที่พรั่งพรูออกมาจึงเป็นเพียง ‘พลุฉลองชัยชนะ’ ของร่างกายเรา ที่แค่แสดงให้เห็นว่าสมองได้ปรับอุณหภูมิลดลงแล้วเพราะเราชนะศึกแล้ว เหงื่อจึงไม่ใช่ตัวการที่ไปฆ่าเชื้อโรค หรือเอาเชื้อโรคออกมาเลยแม้แต่น้อย
ในตำราแพทย์จีนโบราณ ไข้หวัดใหญ่มักถูกมองว่าเกิดจาก ‘พิษลมเย็น (Wind-Cold)’ หรือ ‘พิษลมร้อน (Wind-Heat)’ ที่เข้ามาเกาะที่ชั้นผิวหนัง การจ่ายยาสมุนไพรฤทธิ์อุ่นเพื่อกระตุ้นให้เกิดเหงื่อ หรือที่เรียกว่า ‘วิธีขับเหงื่อ (汗法 – Hàn Fǎ)’ จึงเป็นหนึ่งใน 8 วิธีการรักษาหลัก โดยเชื่อว่าเหงื่อจะเป็นพาหนะที่พาพิษร้าย หลุดออกจากรูขุมขน ส่วนในแพทย์แผนไทย หมอยาโบราณมองว่าอาการตัวร้อนเกิดจาก ‘ธาตุไฟ (เตโชธาตุ)’ กำเริบจนอุดอู้ภายใน การทำให้เหงื่อออกก็คือการระบาย ‘ไอความร้อน’ ออกสู่ภายนอกเพื่อปรับสมดุลธาตุทั้ง 4 ในร่างกาย
ก่อนที่ทฤษฎีเชื้อโรคก่อไข้จะกำเนิดขึ้น การแพทย์ตะวันตกยึดถือทฤษฎีของเหลวทั้งสี่ (Four Humors) ของฮิปโปเครติส การป่วยคือภาวะที่ของเหลวในร่างกายไม่สมดุล ดังนั้น การทำให้ของเหลวไหลออกจากร่างกาย ไม่ว่าจะเป็นการกรีดเลือดเสียเพื่อระบาย การขับปัสสาวะ หรือการอบตัวให้เหงื่อออก จึงถูกมองว่าเป็นวิธีการคืนสมดุลให้กับร่างกายทั้งสิ้น
ด้วยเหตุนี้ การสังเกตเห็นคนที่เหงื่อออกแล้วไข้ลด ผสมผสานกับกรอบความคิดเรื่องการขับพิษของหมอโบราณ จึงหล่อหลอมกลายเป็นความเชื่อสืบต่อกันมานับพันปีว่า ยิ่งเหงื่อออกมากเท่าไร โรคก็ยิ่งหลุดออกไปไวเท่านั้น
การ ‘ฝืน’ ขับเหงื่อ อาจอันตรายกว่าที่คิด?
แม้เจตนาของผู้ใหญ่จะเต็มไปด้วยความห่วงใยที่พ่วงไว้ด้วยประสบการณ์ที่ชีวิตที่สะสมและถูกถ่ายทอดมา แต่ในมุมมองของการแพทย์ปัจจุบัน การพยายามฝืนบังคับให้ร่างกายขับเหงื่อด้วยการห่มผ้าหนาๆ ในอากาศร้อน การสวมเสื้อแขนยาวหนา หรือปิดแอร์ปิดพัดลมจนห้องอบอ้าว ขณะที่ไข้กำลังสูง นับเป็นพฤติกรรมที่เสี่ยงอันตรายอย่างยิ่งในประเทศไทย
แน่นอนว่า การกระทำเหล่านี้ทำให้เสี่ยงพบภาวะความร้อนสูงเกิน (Hyperthermia) อุณหภูมิในร่างกายอาจพุ่งสูงเกิน 40°C ซึ่งส่งผลเสียต่อการทำงานของเซลล์และสมอง และอันตรายอย่างมากในเด็กเล็กที่สมองของเด็กเล็กยังพัฒนาไม่เต็มที่ หากอุณหภูมิร่างกายพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็วจากการถูกห่มผ้าอบ ความร้อนที่สะสมจะไปรบกวนสัญญาณไฟฟ้าในสมอง จนนำไปสู่ อาการชักจากไข้สูง (Febrile Seizure) ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ และถึงแม้ถ้าอุณหภูมิร่างกายไม่ได้ขึ้นไปสูงขนาดนั้น ร่างกายก็ยังเสี่ยงเผชิญกับภาวะขาดน้ำและเกลือแร่ (Dehydration) จากการสูญเสียน้ำและแร่ธาตุสำคัญ เช่น โซเดียมและโพแทสเซียม (Electrolytes) ไปอย่างเปล่าประโยชน์ทางเหงื่อ ส่งผลให้ผู้ป่วยยิ่งอ่อนเพลีย ปวดหัวหนักกว่าเดิม และฟื้นตัวได้ช้าลง
เมื่อเราเข้าใจแล้วว่าเหงื่อเป็นเพียงผลพลอยได้ ไม่ใช่ตัวรักษา สิ่งที่เราควรทำเมื่อเป็นไข้จึงไม่ใช่การฝืนขับเหงื่อ แต่คือการช่วยร่างกายระบายความร้อนอย่างนุ่มนวลและปลอดภัย ควรหันมาสวมใส่เสื้อผ้าเนื้อบางเบา ระบายอากาศได้ดี ไม่ต้องถึงขั้นเปิดพัดลมจ่อตัว แต่ควรให้ห้องมีอากาศถ่ายเทสะดวก
หากไข้สูง ให้ใช้ผ้าชุบน้ำอุณหภูมิห้อง (ห้ามใช้น้ำเย็นจัดหรือน้ำแข็ง เพราะความเย็นจัดจะทำให้หลอดเลือดหดตัวและเกิดอาการสั่น ซึ่งยิ่งเพิ่มความร้อนภายใน) เช็ดเปิดรูขุมขนโดยเช็ดจากปลายมือปลายเท้าเข้าหาหัวใจ และพักผ้าไว้ตามจุดข้อพับ เช่น คอ รักแร้ และขาหนีบ แล้วไปดื่มน้ำสะอาดหรือน้ำซุปร้อนๆ บ่อยๆ เพื่อชดเชยน้ำที่สูญเสียไป
และช่วยให้ร่างกายใช้ระบบระบายความร้อนได้อย่างมีประสิทธิภาพ ควบคู่กับการใช้ยาลดไข้อย่างพาราเซตามอลในปริมาณที่ถูกต้อง หลีกเลี่ยงกับใช้ยาปฏิชีวนะเพื่อหวังฆ่าเชื้ออย่างรวดเร็ว เพราะอาจทำให้เชื้อดื้อยา และยังทำลายแบคทีเรียดีในลำไส้ (ซึ่งเปรียบเสมือนสิ่งที่ขาดไม่ได้สำหรับคนสุขภาพดี) เพียงเท่านี้ก็ไม่ต้องกังวลอะไรกับไข้ทั่วไปแล้ว เพียงแต่รอเวลาให้หายดี หรือพบแพทย์หากมีอะไรผิดปกติ
บางครั้งภูมิปัญญาโบราณก็เกิดจากการสังเกตที่แม่นยำ แต่นำไปสู่การตีความที่ผิดทิศผิดทาง อย่างเช่นในเรื่องรีดเหงื่อไล่ไข้นี้ เหงื่อไม่ได้มีหน้าที่ไล่ล่าไวรัส แต่เป็นเพียงสัญญาณบอกว่า ร่างกายของเรากำลังทำหน้าที่ระบายความร้อนเพื่อกลับเข้าสู่ภาวะปกติ และหน้าที่ของเราก็แค่ช่วยเหลือให้กระบวนการธรรมชาตินั้นดำเนินไปอย่างปลอดภัยที่สุดเท่านั้นเอง
