คุณและเพื่อนๆ ตะลุยปาร์ตี้คืนวันเสาร์กันไปสามชั่วโมง จู่ๆ เพื่อนคนหนึ่งก็หมดพลังแล้วขอกลับบ้าน เพื่อที่จะได้พักผ่อนเงียบ ๆ ในห้องบ้าง ส่วนอีกคนเดินทักคนแทบจะทั้งจนตีสอง ไม่พอยังมาชวนคุณออกไปเที่ยวต่ออีกร้านเพื่อเจอเพื่อนอีกกลุ่ม คุณเลยบอกว่าอาจจะยัง เพราะรู้สึกว่าตัวเองเป็นกึ่งกลางระหว่างเพื่อนทั้งสอง
อินโทรเวิร์ต เอ็กซ์โทรเวิร์ต และแอมบิเวิร์ต ทุกคนคงรู้จักสิ่งเหล่านี้ดีมาตั้งแต่ 2024 แถมมีกระแสล้อเลียนอินโทรเวิร์ตสุดฮาเมื่อปี 2025 ลากยาวมาถึงตอนนี้ โดยคอนเซ็ปต์ของการจัดประเภทคนแบบนี้มันแสนจะเรียบง่าย เอ็กซ์โทรเวิร์ตชาร์จพลังจากการพบปะผู้คน และจะเริ่มเสียพลังเมื่อไม่ได้เจอคนสักพัก ในขณะที่อินโทรเวิร์ตรักษาพลังของตัวเองไว้ได้แม้อยู่คนเดียว แต่จะถูกสูบพลังทันทีเมื่อพบปะผู้คน ตรงกันข้ามกันแบบเข้าใจง่าย หากแต่ในความเป็นจริงนั้น การอธิบายพฤติกรรมคนแบบนี้ไม่ถูกนัก ไม่ใช่เพราะคนเราไม่ต่างกัน แต่เพราะการจัดการพลังงานที่เราพูดถึงกันในระบบเอ็กซ์โทรเวิร์ตหรืออินโทรเวิร์ตนั้น ไม่ได้ขึ้นอยู่แค่กับการปฏิสัมพันธ์ระหว่างคน
การแบ่งประเภทนี้ดัดแปลงจากแนวคิดการจัดประเภทคนของ คาร์ล ยุง (Carl Jung’s typology) เมื่อปี 1921 ซึ่งหลายสิบปีต่อจากนั้น ถูกดัดแปลงให้แมสขึ้นเป็นระบบ MBTI (Myers-Briggs Type Indicator) อันเป็นแบบทดสอบบุคลิกภาพที่ถูกออกแบบโดยคู่แม่ลูกสาวที่ไม่ได้เรียนและฝึกในสายจิตวิทยามาก่อนเลย ระบบ MBTI แบ่งคนเป็น 16 ประเภทผ่านการแบ่งแยกคน 4 แบบ เริ่มจากแบบแรกที่เข้าใจง่ายและดังที่สุด ซึ่งก็คือเอ็กซ์โทรเวิร์ตและอินโทรเวิร์ต (E และ I นั่นเอง)
สำหรับนักจิตวิทยา MBTI นั้นใกล้เคียงกับโหราศาสตร์มากกว่าเครื่องมือที่ใช้งานได้จริงทางวิทยาศาสตร์ ถ้าลองให้คนมาทำแบบทดสอบวันนี้ แล้วทำอีกทีหลายสัปดาห์ต่อมา ผลที่ได้ก็จะต่างออกไปแทบจะทุกคน บางที ตัวอักษรตัวแรก E กับ I ก็เปลี่ยนไปมาเช่นกัน
แต่ถ้าเราเลิกจับคนยัดใส่กล่องตามประเภทพวกนี้ แล้วมาดูที่ลักษณะนิสัยจริงๆ จะพบว่าหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่น่าเชื่อถือรองรับบ่งบอกว่า ความเป็นเอ็กซ์โทรเวิร์ต-อินโทรเวิร์ต คือหนึ่งในห้ามิติของแบบทดสอบบุคลิกภาพที่เรียกว่า Big Five (อีก 4 คือ ความเปิดรับประสบการณ์, ความมีระเบียบวินัย, ความเป็นมิตร และความมั่นคงทางอารมณ์) ซึ่งเป็นกรอบแนวคิดที่ผ่านการวิเคราะห์มาแล้วว่าใช้ได้ข้ามภาษาและวัฒนธรรม แถมการศึกษาในฝาแฝดยังพบว่านิสัยนี้ถ่ายทอดทางพันธุกรรมได้ถึง 40-60% และมักจะค่อนข้างคงที่ไปตลอดชีวิต
แปลว่าลักษณะนิสัยพวกนี้มีอยู่จริงๆ นั่นแหละ แต่สิ่งที่ปลอมคือไอเดียที่บอกว่าคนเราต้องถูกหั่นแบ่งเป็นสองฝั่งชัดเจนจนถือกันเป็นบุคลิกไปเลยต่างหาก เพราะในความเป็นจริง คนส่วนใหญ่ก็มักจะเกาะกลุ่มอยู่ปริ่มๆ ตรงกลางสเปกตรัมในฐานะ ‘แอมบิเวิร์ต (Ambivert)’ กันทั้งนั้น แถมต่อให้เป็นคนที่เอียงไปสุดโต่งฝั่งไหนฝั่งหนึ่ง พวกเขาก็ยังยืดหยุ่นและปรับตัวไปตามอารมณ์ตอนนั้น งานที่ทำ หรือแม้แต่คนที่อยู่ด้วยในตอนนั้นได้อยู่ดี คนเราย่อมมีปฏิกิริยาที่ต่างไปหากถูกรายล้อมด้วยกลุ่มคนคนละแบบในช่วงเวลาที่ต่างกัน
คำอธิบายทางชีววิทยาที่เก่าแก่และจริงจังที่สุดสำหรับเรื่องการจัดการพลังงานสังคม หรือแบตเตอรีสังคม มาจากนักจิตวิทยาที่ชื่อ ฮานส์ ไอเซงก์ (Hans Eysenck) ในช่วงยุค 1960 เขาเสนอว่า อินโทรเวิร์ตกับเอ็กซ์โทรเวิร์ตมีความแตกต่างกันที่ระดับความตื่นตัวของสมอง (Cortical arousal) ซึ่งถูกควบคุมโดยวงจรในก้านสมอง
ตามโมเดลของเขา สมองของคนอินโทรเวิร์ตมีระดับความตื่นตัวสูงปรี๊ดเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว พอเจอสิ่งเร้าภายนอกเพิ่มเข้ามา เช่น เสียงดัง ฝูงชน หรือคนแปลกหน้า ระดับความตื่นตัวจะพุ่งทะเลเพดานแห่งความสบายใจไปอย่างรวดเร็ว ส่วนคนเอ็กซ์โทรเวิร์ตจะเริ่มจากระดับความตื่นตัวที่ต่ำกว่า จึงต้องการสิ่งเร้าแบบเดียวกันเพื่อกระตุ้นให้ตัวเองรู้สึกว่าอยู่ในสถานการณ์ปกติ นี่เป็นกลไกที่มีอยู่จริง ตรวจสอบได้ แถมงานวิจัยหลายสิบปีเกี่ยวกับความทนทานต่อเสียงดังและการทำงานตอนอดนอนก็สนับสนุนแนวคิดนี้แบบเต็มๆ
แต่ในงานวิจัยยุคหลังๆ มีการเปลี่ยนมุมมองจากเรื่องความตื่นตัวไปเป็นเรื่องกลไก การให้รางวัล (Reward) ของสมองแทน นักวิจัยอย่าง ริชาร์ด ดีพิว (Richard Depue) และ คอลิน ดียัง (Colin DeYoung) แย้งว่า ความเป็นเอ็กซ์โทรเวิร์ตนั้นขึ้นอยู่กับความไวของวงจรให้รางวัลในสมองที่ขับเคลื่อนด้วยสารโดปามีน (Dopamine) ไม่ใช่แค่ปริมาณสิ่งเร้าที่รับเข้ามาดื้อๆ
โดยในมุมมองนี้ คนที่มีความเป็นเอ็กซ์โทรเวิร์ตสูง สมองจะหลั่งสารแห่งความสุขออกมามากกว่าเมื่อได้รับสถานะทางสังคม ได้เจอความแปลกใหม่ หรือได้ปฏิสัมพันธ์กับผู้คน ซึ่งทำให้พวกเขามีแรงจูงใจที่จะพุ่งเข้าหาประสบการณ์เหล่านั้นมากขึ้น ไม่ใช่ว่าถ้าไม่ได้เจอคนแล้วจะรู้สึกว่างเปล่า หรือแบตลด การสแกนสมองและงานวิจัยทางเภสัชวิทยาก็ยืนยันว่า คะแนนความเป็นเอ็กซ์โทรเวิร์ตมีความเชื่อมโยงกับการทำงานของตัวรับโดปามีนจริงๆ ข้อมูลนี้พลิกโฉมความเชื่อเรื่อง “ขาดคนไม่ได้ vs. อยู่กับคนแล้วเหนื่อย” ไปเลย เพราะลึกๆ แล้วมันคือเรื่องที่ว่า ระบบประสาทของแต่ละคนฟินกับสิ่งเร้าแบบไหนรุนแรงกว่ากัน และจุดไหนคือปริมาณความสุขที่พอดี หรือจุดไหนที่มันเริ่มจะล้นจนมากเกินไปต่างหาก
ไบรอัน ลิตเติล (Brian Little) นักวิจัยด้านบุคลิกภาพ มีทฤษฎีที่เรียกว่า Free Trait Theory ซึ่งอธิบายว่า คนเรามักจะยอมฝืนธรรมชาติที่แท้จริงของตัวเองเป็นประจำ เพื่อทำสิ่งที่มีความหมายต่อชีวิต เช่น ครูที่เป็นอินโทรเวิร์ตอาจจะดูมีชีวิตชีวาสุดๆ เวลาอยู่หน้าห้องเลกเชอร์ หรือนักวิเคราะห์ข้อมูลที่เป็นเอ็กซ์โทรเวิร์ตก็สามารถก้มหน้าก้มตาทำงานคนเดียวนานนับชั่วโมงได้ เป็นการสร้างเงื่อนไขเฉพาะขึ้นมาแบบธรรมชาติ ซึ่งมันก็มีราคาที่ต้องจ่าย จากการฝืนอย่างต่อเนื่อง ทำให้เกิดความเหนื่อยล้า และคนทั้งสองประเภทก็ต้องการพื้นที่ชาร์จพลัง เพื่อดึงตัวเองกลับสู่สมดุลเดิมทั้งคู่ ครูอาจจะหนีไปหลบมุมเงียบ ๆ ระหว่างคาบเรียน ไม่ค่อยเมาท์กับครูคนอื่น ส่วนนักวิเคราะห์ก็รีบออกไปหาเพื่อนทันทีที่ส่งรายงานเสร็จ
สุดท้ายแล้ว บางทีสิ่งที่เราเรียกว่า ‘แบตเตอรีสังคม’ อาจไม่ได้มีอยู่ในรูปของแบตเตอรี่ก้อนหนึ่งที่เอาไว้บอกว่าเราเป็นอินโทรเวิร์ตหรือเอ็กซ์โทรเวิร์ต แต่เป็นเหมือนระบบประสาทที่คอยปรับระดับความตื่นตัวและความสุขจากสิ่งรอบตัวอยู่ตลอดเวลา เราจึงสามารถอยากกลับบ้านหลังปาร์ตี้สามชั่วโมงในคืนหนึ่ง และอยากออกไปต่อกับเพื่อนจนตีสองในอีกคืนหนึ่งได้โดยไม่ขัดแย้งกันเลย เพราะสุดท้ายแล้วเราไม่ได้มีหน้าที่ต้องเลือกว่าจะเป็นคนแบบไหน ตลอดเวลา เราแค่ต้องเรียนรู้ว่า ในช่วงเวลานั้น คนแบบไหน สถานการณ์แบบไหน และปริมาณสิ่งเร้าแบบไหนที่พอดีกับสมองของเราที่สุด
และบางทีคำตอบของเรื่องนี้อาจไม่ใช่การหาว่าเราเป็น E, I หรือ Ambivert แต่คือการเข้าใจตัวเองมากพอว่า เมื่อไหร่ควรออกไปเจอโลก และเมื่อไหร่ควรปิดประตูห้อง แล้วชาร์จตัวเองกลับมาอีกครั้ง
